Lễ ra quân chiến dịch tình nguyện hè thường ngắn, 30–40 phút vào sáng sớm trước khi xe xuất phát. Bài phát biểu của bí thư đoàn trường hoặc đoàn phường nên dài 4–5 phút, nói rõ ba điều: các đội sẽ đi đâu và làm việc gì, những điều phải giữ để an toàn, và lời cảm ơn địa phương, gia đình, nhà trường. Lời nói thực tế, cụ thể có sức nặng hơn mọi khẩu hiệu hô vang.
Bài này đưa ra kịch bản 30 phút, lời phát biểu mẫu giả định của bí thư đoàn trường, lời chào của đại diện địa phương nhận đội, phần dặn dò an toàn nên nói thành lời, và cách người dẫn giữ buổi lễ gọn khi hàng trăm tình nguyện viên đang đứng chờ lên xe.
Lễ ra quân phục vụ điều gì
Lễ ra quân là buổi tiễn các đội tình nguyện lên đường. Với sinh viên, đó là lần đầu nhiều người đi xa nhà cả tháng, về một xã vùng sâu, vùng ven biển. Với phụ huynh có mặt, đó là lúc họ muốn biết con mình đi đâu, ai phụ trách, có an toàn không. Với nhà trường và địa phương nhận đội, đó là lúc thống nhất trách nhiệm.
Vì vậy, bài phát biểu ở lễ ra quân có tính thông tin cao hơn hầu hết các bài phát biểu khác. Người nghe cần biết: bao nhiêu đội, đi những địa bàn nào, làm những việc gì, trong bao lâu, ai là đội trưởng, liên lạc thế nào. Phần cảm xúc và cổ vũ vẫn có, nhưng đặt sau phần thông tin, và nên gắn với việc cụ thể chứ không chỉ là lời hô.
Một sai lầm phổ biến là biến bài phát biểu thành một chuỗi khẩu hiệu nối tiếp, kết thúc bằng tiếng hô đồng thanh. Không khí có thể sôi nổi, nhưng sau buổi lễ, tình nguyện viên vẫn không nhớ mình phải giữ những gì, phụ huynh vẫn không biết con mình về đâu. Một bài phát biểu tốt khiến người nghe về nhà nói lại được ít nhất ba thông tin.
Thời điểm sáng sớm cũng là một ràng buộc. Xe đã chờ, đường xa, mỗi phút kéo dài là thêm một phút các đội đến nơi muộn. Tổng phần nói của buổi lễ không nên vượt quá mười hai phút.
Kịch bản 30 phút
Kịch bản cho lễ ra quân ở sân trường, khoảng 200–400 tình nguyện viên, có đại diện nhà trường và địa phương nhận đội.
| Phút | Phần | Người phụ trách | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 0–5 | Tập hợp đội hình theo đội | Đội trưởng các đội | Điểm danh xong trước khi bắt đầu |
| 5–8 | Tuyên bố lý do, giới thiệu đại biểu | Người dẫn | Theo danh sách đã duyệt, ngắn |
| 8–13 | Phát biểu của bí thư đoàn trường | Bí thư đoàn | Bài chính: địa bàn, việc làm, an toàn |
| 13–16 | Lời của lãnh đạo nhà trường | Phó hiệu trưởng | Hai ba phút dặn dò, chúc |
| 16–19 | Lời của đại diện địa phương nhận đội | Bí thư đoàn xã hoặc phường | Chào đón, giới thiệu ngắn về địa bàn |
| 19–23 | Trao cờ cho các đội trưởng, đại diện tình nguyện viên nói | Ban chỉ huy chiến dịch | Đại diện nói một phút |
| 23–30 | Chụp ảnh, lên xe | Người dẫn, đội trưởng | Người dẫn đọc thứ tự lên xe theo đội |
Phần trao cờ cho các đội trưởng có thể giữ nếu là truyền thống của trường, nhưng làm gọn: các đội trưởng lên cùng lúc, trao một lượt. Lời của đại diện tình nguyện viên một phút là đủ, nói về điều đội mong làm được, không cần đọc lời hứa dài.
Lời phát biểu mẫu của bí thư đoàn trường (ví dụ giả định)
Lời mẫu dưới đây viết cho Đoàn trường Đại học X, chiến dịch hè gồm sáu đội về hai xã của tỉnh Y. Tên, số liệu, địa bàn đều giả định. Đọc chừng bốn phút.
"Kính thưa thầy Phó Hiệu trưởng; kính thưa anh Bí thư Đoàn xã Z; thưa các thầy cô, các bậc phụ huynh; thưa các bạn tình nguyện viên. Sáng nay, ba trăm hai mươi bạn trong sáu đội sẽ lên đường về hai xã Z và W, ở lại hai mươi tám ngày."
"Các đội sẽ làm bốn việc mà địa phương đã cùng Đoàn trường thống nhất từ tháng Tư: sửa và sơn lại hai lớp học điểm trường lẻ; mở lớp ôn hè miễn phí buổi tối cho các em tiểu học; hướng dẫn bà con dùng điện thoại để làm một số thủ tục trực tuyến; và cùng đoàn viên xã làm sạch tuyến kênh dài khoảng hai cây số. Mỗi đội đã có lịch làm việc cụ thể, đội trưởng và một giảng viên phụ trách đi cùng."
"Đoàn trường xin nhắc lại ba điều mà mọi bạn phải giữ: không xuống sông, kênh, ao hồ khi không có hiệu lệnh và người phụ trách; không đi riêng lẻ sau chín giờ tối; báo ngay cho đội trưởng khi thấy mình hoặc bạn mệt, sốt. Các bạn đi để giúp, và điều đầu tiên là không để địa phương phải lo cho mình."
"Xin cảm ơn chính quyền và Đoàn xã Z, xã W đã nhận các đội, lo chỗ ở. Cảm ơn các bậc phụ huynh đã tin tưởng. Xin chúc các đội một mùa hè có ích, và trở về đầy đủ, khoẻ mạnh. Sau đây, xin mời thầy Phó Hiệu trưởng có đôi lời với các đội."
Lời dặn của lãnh đạo nhà trường và lời của đại diện tình nguyện viên
Sau bài của bí thư đoàn, lãnh đạo nhà trường thường nói vài lời. Để không lặp, phần này nên ngắn và nói ở góc khác: trách nhiệm của nhà trường, lời gửi phụ huynh, và một lời dặn mang tính nghề nghiệp.
"Thưa các bạn sinh viên. Đoàn trường đã nói đủ về việc làm và an toàn, thầy chỉ thêm hai điều. Thứ nhất, nhà trường có người trực suốt chiến dịch, có việc gì gia đình liên hệ với văn phòng khoa. Thứ hai, các bạn học sư phạm sẽ đứng lớp ôn hè buổi tối; hãy coi đó như một đợt thực tập thật, chuẩn bị bài cẩn thận như khi có giảng viên dự giờ. Chúc các bạn lên đường bình an."
Đại diện tình nguyện viên, thường là một đội trưởng hoặc một sinh viên năm nhất lần đầu đi, nói khoảng một phút. Lời nói giản dị hơn hẳn các bài trên:
"Em là Hà, đội trưởng đội Ba. Đội em có năm mươi bạn, hai mươi bạn là năm nhất, lần đầu đi xa nhà. Đội em mong hoàn thành hai lớp học điểm trường lẻ trước ngày mười lăm, để các em nhỏ có lớp mới khi vào năm học. Em xin cảm ơn bố mẹ các bạn đã cho các bạn đi, và cảm ơn thầy cô đã đi cùng."
Lời của đội trưởng có một mục tiêu cụ thể và một lời cảm ơn, không có lời thề hay cam kết chung chung. Nghe như vậy, phụ huynh yên tâm hơn, và chính các bạn trong đội cũng biết việc mình sắp làm.
Phần dặn dò an toàn nên nói thành lời
Nói ngắn, cụ thể, có con số. "Không đi riêng lẻ sau chín giờ tối" dễ nhớ hơn "chú ý an toàn khi đi lại". Ba điều cụ thể có tác dụng hơn mười điều chung chung.
Nước là rủi ro hàng đầu. Nhiều địa bàn tình nguyện hè có sông, kênh, ao hồ, biển. Việc cấm xuống nước khi không có người phụ trách nên được nói rõ trong bài, không chỉ in trong sổ tay.
Sức khoẻ và thời tiết. Nắng nóng mùa hè, làm việc ngoài trời, ăn uống lạ dễ làm sinh viên mệt. Nhắc đội trưởng sắp lịch tránh nắng gắt giữa trưa, mang đủ nước.
Ứng xử với người dân. Một câu về tôn trọng phong tục địa phương, ăn mặc phù hợp, giữ yên lặng buổi tối trong khu dân cư. Đây là điều địa phương nhận đội đánh giá cao nhất.
Kênh liên lạc. Nói cho phụ huynh biết đội trưởng, giảng viên phụ trách là ai và nhà trường sẽ thông tin thế nào. Không đọc số điện thoại trên micro, phát bản in cho phụ huynh.
Người dẫn nhắc lại cuối buổi. Trước khi lên xe, người dẫn nhắc lại ba điều an toàn trong một câu. Lặp lại không thừa ở đây.
Lời chào của đại diện địa phương nhận đội
Đại diện địa phương thường là bí thư đoàn xã hoặc phường, đôi khi là cán bộ UBND xã. Lời chào ngắn, khoảng hai phút, có ba ý: chào đón, giới thiệu ngắn địa bàn, và một hai điều địa phương mong các đội lưu ý.
"Thay mặt Đoàn xã Z, xin chào mừng các bạn. Xã Z có bốn thôn, phần lớn bà con làm lúa và nuôi tôm, đường vào các thôn xa vẫn còn đường đất, mưa là trơn. Bà con mong các bạn về lắm, nhất là lớp học buổi tối cho các cháu. Xã cũng mong các bạn giữ đúng giờ giấc, có việc gì báo ngay với đoàn xã để cùng xử lý. Chúc các bạn một mùa hè có ích."
Người dẫn nên trao đổi trước với đại diện địa phương về thời lượng và nội dung, vì đây thường là người ít quen phát biểu ở trường đại học. Gửi trước kịch bản, cho biết sẽ nói sau ai và trước ai. Một lời giới thiệu cụ thể về địa bàn như trên giúp sinh viên hình dung nơi mình sắp đến, có ích hơn mọi lời chào mừng chung chung.
Giữ buổi lễ gọn khi hàng trăm người đang chờ
Người dẫn lễ ra quân là người giữ nhịp. Vài việc cụ thể giúp buổi lễ không kéo dài:
- Thống nhất với từng người phát biểu thời lượng tối đa, gửi kịch bản trước một ngày; người dẫn có đồng hồ trước mặt.
- Bố trí đội hình theo đội ngay từ đầu, mỗi đội đứng gần cửa xe của mình, để lúc kết thúc chỉ cần một câu "mời các đội lên xe theo thứ tự".
- Âm thanh đủ cho cả sân, loa đặt hai phía; thử micro từ sáng sớm.
- Không chèn văn nghệ dài, không phát biểu bổ sung ngoài kịch bản. Nếu có đại biểu muốn nói thêm, mời nói một phút.
- Chuẩn bị phương án mưa: chuyển vào hội trường, rút còn hai bài phát biểu chính.
- Câu kết của người dẫn có cả lời chúc và chỉ dẫn: "Chúc các đội lên đường bình an. Mời đội Một lên xe số Một, đội Hai lên xe số Hai."
Buổi lễ gọn là lời chào đầu tiên tôn trọng thời gian của tình nguyện viên và địa phương đang chờ đón. Phần sôi nổi nhất của chiến dịch là những ngày ở địa bàn, không phải ở sân trường.
Câu hỏi thường gặp
Bài phát biểu lễ ra quân có nên kết thúc bằng tiếng hô đồng thanh không?
Tuỳ truyền thống của đơn vị. Nếu có, một câu ngắn, rõ nghĩa là đủ, đặt sau phần thông tin và dặn dò. Không nên để tiếng hô thay cho nội dung. Người nghe nhớ được địa bàn, việc làm và ba điều an toàn quan trọng hơn không khí sôi nổi vài giây.
Có nên đọc danh sách các đội và đội trưởng trong bài phát biểu không?
Không cần đọc toàn bộ. Bài phát biểu nói số đội, địa bàn; danh sách đội, đội trưởng, giảng viên phụ trách nên in phát cho phụ huynh và dán ở khu tập kết. Người dẫn có thể đọc tên đội trưởng khi mời lên nhận cờ.
Đoàn phường tổ chức tình nguyện hè cho học sinh ở khu dân cư thì bài nói khác gì?
Quy mô nhỏ hơn, các em ở ngay địa phương, phụ huynh đến đông. Bài nói ngắn hơn, nói rõ lịch hoạt động trong hè, người phụ trách từng nhóm, giờ giấc đưa đón. Việc làm thường là dọn vệ sinh, sinh hoạt hè cho thiếu nhi, nên dặn dò an toàn gắn với các hoạt động đó.
Đại diện tình nguyện viên phát biểu nên nói gì?
Một phút, nói điều đội mong làm được và một lời cảm ơn gia đình, nhà trường. Không cần đọc lời hứa dài hay nhắc lại những gì bí thư đoàn đã nói. Lời nói giản dị của chính người sắp đi thường được nhớ hơn.
Có nên mời phụ huynh phát biểu ở lễ ra quân không?
Thường không cần, vì thời gian có hạn. Nếu muốn, có thể mời một phụ huynh nói một câu chúc ngắn. Quan trọng hơn là phụ huynh được biết thông tin liên lạc và lịch hoạt động; phần đó nên có trong bài phát biểu chính và bản in phát kèm.
Khi kết thúc chiến dịch có cần lễ tổng kết với bài phát biểu riêng không?
Nhiều đơn vị có buổi tổng kết ngắn tại địa phương trước khi về và một buổi ở trường sau đó. Bài phát biểu tổng kết nói về việc đã làm được, cảm ơn địa phương và các đội, chỉ ra một hai điều rút kinh nghiệm. Đó là một bài khác, có thể dùng khung tương tự.