HanHanh.comHân Hạnh
Viết và tập bài phát biểu

Bố cục bài phát biểu mở – thân – kết: viết cho tai nghe, không viết cho mắt đọc

Khung ba phần cho bài phát biểu bạn tự viết: mở trong 30 giây, thân chỉ một ý chính và tối đa ba ý phụ, kết gọi lại câu mở; kèm cách viết câu cho tai nghe.

Man in his forties sitting at a wooden kitchen table in a Hai Phong townhouse, arranging three blank index cards in a row, overhead view, morning light

Bố cục dễ dùng nhất cho một bài phát biểu là ba phần: mở trong khoảng 30 giây nói rõ bạn là ai và hôm nay nói về điều gì, thân chỉ xoay quanh một ý chính với tối đa ba ý phụ, kết gọi lại đúng ý chính bằng một câu ngắn. Khung này nghe đơn giản, nhưng phần lớn bài phát biểu nhạt hỏng vì phá nó: mở quá dài, thân có năm ý ngang hàng, kết bằng một tràng cảm ơn.

Khác biệt lớn hơn nằm ở chỗ bài phát biểu được nghe chứ không được đọc. Người nghe không lật lại trang trước được, không thấy tiêu đề in đậm, không biết đoạn này còn dài bao nhiêu. Bài này đi từng phần của khung, kèm lời mẫu tự viết cho một tình huống giả định, và những quy tắc viết câu để tai người nghe theo kịp.

Vì sao viết cho tai khác viết cho mắt

Khi đọc, mắt bạn có thể nhảy về câu trước, nhìn thấy đoạn văn còn dài bao nhiêu, dựa vào chữ in đậm để biết đâu là ý chính. Khi nghe, người ta chỉ có một lượt. Một câu dài ba dòng với hai mệnh đề phụ có thể rõ ràng trên giấy nhưng lúc nghe, đến cuối câu người ta đã quên đầu câu. Vì vậy bài phát biểu cần những thứ mà văn bản viết thường coi là thừa: báo trước sẽ nói gì, nhắc lại ý chính, câu nối rõ ràng giữa các phần.

Một khác biệt nữa là nhịp. Văn bản có thể chuyển ý bằng một dấu xuống dòng; bài nói chuyển ý bằng câu nối như "Đó là chuyện của năm ngoái. Còn năm nay…" hay "Ý thứ hai cũng đơn giản như vậy." Thiếu những câu nối này, người nghe không biết bạn đã sang phần mới hay vẫn đang kể tiếp.

Cuối cùng là con số và tên riêng. Trên giấy, "doanh số tăng 18,7% so với cùng kỳ" đọc lướt một giây. Khi nghe, nó trôi qua mà không ai giữ lại được. Bài nói cần ít con số hơn và con số phải được làm tròn, đặt vào ngữ cảnh. Phần thân bài bên dưới sẽ trở lại chuyện này.

Phần mở: ba việc trong 30 giây

Chào đúng người và đủ ngắn. Nếu người dẫn đã giới thiệu đại biểu, chỉ cần "Kính thưa quý vị đại biểu, thưa toàn thể anh chị em". Không cần đọc lại từng chức danh trừ khi đó là thông lệ của dịp ấy và ban tổ chức dặn bạn.

Nói bạn là ai trong mối quan hệ với người nghe. Không phải chức danh đầy đủ, mà là vai của bạn hôm nay: "Em là người đã đi cùng nhóm kinh doanh miền Trung suốt năm qua", "Cháu là con trai cả, thay mặt gia đình đứng đây".

Báo trước điều sẽ nói. Một câu cho người nghe biết bài có hướng: "Hôm nay em chỉ xin nói một điều: năm nay mình giữ được khách cũ nhờ đâu." Câu này giống tấm biển chỉ đường; có nó, người nghe yên tâm theo bạn.

Tránh mở bằng xin lỗi. Câu "em không quen nói trước đông người, có gì sai sót mong mọi người bỏ qua" làm người nghe bắt đầu tìm sai sót. Nếu thật sự hồi hộp, cứ chào và vào việc; người nghe sẽ không biết bạn run nếu bạn không nói ra.

Phần thân: một ý chính, tối đa ba ý phụ

Hãy viết ý chính của bài thành một câu trước khi viết bất cứ thứ gì khác. Ví dụ giả định ở tiệc cuối năm của Công ty X: "Năm nay nhóm mình đứng vững vì không ai để khách chờ quá một ngày." Nếu không viết được câu này, bài của bạn chưa có hướng, và người nghe cũng sẽ không biết bạn muốn nói gì.

Sau đó chọn tối đa ba ý phụ để đỡ cho ý chính. Mỗi ý phụ là một chi tiết, một câu chuyện ngắn hay một con số. Với ví dụ trên: chuyện một bạn trong nhóm chạy xe ba mươi cây số giao hàng lúc mưa; con số khách quay lại tăng gần gấp rưỡi; lời cảm ơn bộ phận kho đã ở lại muộn mùa cao điểm. Ba thứ đó cùng đỡ một ý, nên người nghe có thể quên chi tiết nhưng vẫn nhớ ý chính.

Thứ tự các ý phụ cũng quan trọng. Một cách dễ dùng là để chi tiết mạnh nhất ở cuối thân bài, ngay trước phần kết, vì người nghe nhớ rõ nhất điều vừa nghe. Câu chuyện cảm động nhất, con số ấn tượng nhất nên ở đó. Ý phụ nhẹ nhất đặt giữa.

Giữa các ý phụ, dùng câu nối nói to ra: "Chuyện thứ nhất…", "Còn một chuyện nữa mà ít người biết…", "Và con số cuối cùng em muốn nhắc…". Văn viết coi những câu này là thừa; văn nói cần chúng như cần dấu chấm.

Phần kết: gọi lại câu mở và dừng đúng lúc

Phần kết dài khoảng một phần mười bài, tức chừng hai mươi giây với bài ba phút. Phần này chỉ làm ba việc, theo thứ tự:

  • Nhắc lại ý chính bằng một câu khác chữ so với lúc mở. Nếu lúc mở bạn nói "không ai để khách chờ quá một ngày", lúc kết nên đổi thành "năm sau, mình giữ đúng thói quen đó: khách hỏi hôm nay, mình trả lời hôm nay".
  • Một lời cảm ơn hoặc lời chúc ngắn, gắn với người nghe hôm đó, không chung chung kiểu "chúc mọi người sức khoẻ, thành công".
  • Một tín hiệu cho biết bạn đã nói xong, như "Xin cảm ơn" và dừng hẳn, hoặc lời mời nâng ly nếu đang ở tiệc.
  • Tránh hai lỗi hay gặp: kết hai lần ("cuối cùng…" rồi lại thêm một ý), và kết bằng danh sách cảm ơn dài hơn cả thân bài. Nếu cần cảm ơn nhiều người, đặt phần đó lên đầu thân bài.

Có một bài riêng trong danh mục này về các kiểu câu kết; ở đây chỉ cần nhớ phần kết là chỗ người nghe giữ lại cảm giác về cả bài, nên đừng để nó nhạt hay lủng củng.

Co giãn khung cho bài một phút và bài mười phút

Với bài một phút, như lời nâng ly ở tiệc tân gia hay lời cảm ơn cuối tiệc đầy tháng, khung vẫn giữ nguyên nhưng mỗi phần chỉ còn một hai câu. Mở là một câu chào gắn với dịp; thân là một chi tiết duy nhất, chẳng hạn một kỷ niệm về ngôi nhà hay một lời cảm ơn cụ thể; kết là lời mời nâng ly. Không có chỗ cho ý phụ thứ hai. Người hay nói dài thường hỏng ở bài một phút vì cố nhét đủ ba ý.

Với bài mười phút, như phát biểu chính ở lễ kỷ niệm thành lập hay lễ tổng kết, khung ba phần vẫn đúng nhưng phần thân được chia thành ba khúc, mỗi khúc có câu mở nhỏ và câu chốt nhỏ của riêng nó. Giữa các khúc nên có một câu gói lại điều vừa nói rồi mới chuyển: "Vậy là năm qua mình đã làm được điều đó. Nhưng còn một việc mình chưa làm được…". Không có các câu này, người nghe dễ lạc ở phút thứ sáu, thứ bảy.

Dù dài hay ngắn, tỉ lệ thường dùng là mở khoảng một phần mười, kết khoảng một phần mười, thân chiếm phần còn lại. Khi soát bản nháp, nếu phần mở dài hơn phần kết gấp ba, gần như chắc chắn phần mở có đoạn thừa cần cắt.

Lời mẫu theo khung: trưởng nhóm phát biểu ở tiệc cuối năm

Dưới đây là một bài khoảng ba phút, tự viết cho tình huống giả định: anh Trần Văn B, trưởng nhóm chăm sóc khách hàng của Công ty X, được mời nói vài lời ở tiệc cuối năm. Bạn đổi tên người, tên nhóm, chi tiết cho đúng với mình.

Mở: "Kính thưa anh Giám đốc, thưa toàn thể anh chị em. Em là Bình, năm nay may mắn được đi cùng mười hai bạn ở nhóm chăm sóc khách hàng. Hôm nay em chỉ xin nói một điều: năm qua nhóm mình giữ được khách cũ nhờ một thói quen rất nhỏ."

Thân: "Thói quen đó là không để khách chờ qua ngày. Nghe thì dễ, nhưng tháng Mười vừa rồi, có hôm cả nhóm nhận hơn ba trăm cuộc gọi. Bạn Hà ở lại tới tám giờ tối để gọi lại cho người cuối cùng. Bạn Tâm chạy xe ra tận kho trong mưa để chụp ảnh lô hàng cho khách xem. Không ai giao việc đó; các bạn tự làm vì đã hứa với khách. Kết quả, theo số phòng kinh doanh tổng hợp, số khách đặt lại năm nay nhiều hơn năm ngoái gần một nửa. Con số đó không phải của riêng nhóm em: không có anh chị bên kho ở lại xếp hàng mùa cao điểm, các bạn hứa cũng không giữ được lời."

Kết: "Năm tới, nhóm em xin giữ đúng thói quen ấy: khách hỏi hôm nay, mình trả lời hôm nay. Xin cảm ơn anh chị em đã cùng gánh một năm không dễ. Mời mọi người cùng nâng ly."

Đổi câu viết thành câu nói: năm cách sửa nhanh

Viết xong bản nháp, đọc to và sửa theo năm kiểu dưới đây. Bảng đặt câu viết và câu nói cạnh nhau để bạn thấy khác biệt.

Kiểu lỗiCâu viết (khó nghe)Câu nói (dễ nghe)
Câu dài nhiều mệnh đềVới sự nỗ lực không ngừng của toàn thể cán bộ nhân viên, những người đã vượt qua nhiều khó khăn trong bối cảnh thị trường biến động, công ty đã đạt kết quả khả quan.Năm nay thị trường khó. Anh chị em vẫn làm đủ việc. Và mình đã có kết quả tốt.
Danh từ hoáViệc nâng cao chất lượng phục vụ là ưu tiên hàng đầu.Năm tới, mình muốn phục vụ khách tốt hơn.
Con số lẻDoanh số đạt 4,37 tỷ, tăng 18,6%.Doanh số hơn bốn tỷ, tăng gần một phần năm.
Từ Hán Việt dồn dậpChúng ta cần phát huy tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái.Mình cần tiếp tục đỡ nhau như năm nay.
Chủ ngữ ở xa động từBộ phận kho, nơi mà mùa cao điểm năm nay đã phải làm thêm nhiều ca liên tiếp, xứng đáng được ghi nhận.Mùa cao điểm, anh chị bên kho làm thêm nhiều ca liền. Xin cảm ơn anh chị.

Không cần sửa mọi câu thành câu cụt; xen câu dài vừa với câu ngắn để giọng không bị giật. Nguyên tắc là mỗi câu mang một ý, và người nghe không phải chờ đến cuối câu mới hiểu đầu câu.

Câu hỏi thường gặp

Bố cục ba phần có hợp với mọi dịp không?

Hợp với gần như mọi bài nói một người từ một đến mười phút: tiệc, lễ, hội thảo, sự kiện gia đình. Chỉ thay đổi tỉ lệ: bài nâng ly một phút có phần thân chỉ một câu chuyện; bài mười phút có thể có ba ý phụ, mỗi ý có chuyện riêng.

Phần mở có cần câu hỏi hay câu chuyện gây chú ý không?

Không bắt buộc. Câu mở gây tò mò hợp với hội thảo hay buổi nói chuyện; ở lễ trang trọng, tiệc gia đình hay buổi có người lớn tuổi, một lời chào đúng mực và một câu báo trước ý chính thường hợp hơn. Đừng cố tạo bất ngờ khi dịp không cần.

Cảm ơn nhiều người thì đặt ở đâu?

Nếu phải cảm ơn nhiều đơn vị, nhiều cá nhân, đặt phần đó ngay đầu thân bài, gộp theo nhóm và gắn với việc cụ thể. Phần kết chỉ giữ một lời cảm ơn chung ngắn. Cảm ơn dài ở cuối làm bài trôi đi và người nghe quên ý chính.

Có nên viết sẵn từng chữ hay chỉ dàn ý?

Người mới nên viết từng chữ để kiểm độ dài và sửa câu cho dễ nói, rồi chuyển sang thẻ gợi ý khi tập. Người đã quen có thể chỉ cần dàn ý với câu mở, câu kết viết sẵn. Câu mở và câu kết nên luôn viết đủ chữ vì đó là lúc dễ run nhất.

Một bài phát biểu nên có bao nhiêu ý?

Một ý chính và tối đa ba ý phụ đỡ cho ý chính đó. Bốn năm ý ngang hàng nghe như một danh sách và người nghe chẳng giữ được ý nào. Nếu có nhiều điều muốn nói, chọn điều quan trọng nhất cho hôm nay, phần còn lại để dịp khác hoặc gửi bằng văn bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138