Diễn văn kỷ niệm thành lập trường của hiệu trưởng thường dài 8–12 phút, đọc sau phần giới thiệu đại biểu và trước phần phát biểu của khách mời, cựu học sinh. Bài kể lại chặng đường của trường theo hai đến bốn giai đoạn, mỗi giai đoạn gắn với vài con người và việc làm tiêu biểu, rồi cảm ơn các thế hệ thầy cô, học sinh, phụ huynh, chính quyền, và kết bằng một hai hướng đi cho chặng sau.
Bài này đưa ra dàn ý 10 phút, cách chia chặng đường khi trường 10 năm, 20 năm hay 30 năm tuổi, đoạn mẫu giả định cho từng phần của Trường THCS Y, cách nhắc thầy cô đã nghỉ hưu, đã mất, cựu học sinh mà không thành bảng danh sách, cùng vài lời dẫn của người điều hành buổi lễ trước và sau diễn văn.
Diễn văn kỷ niệm khác bài phát biểu thường ngày ở đâu
Diễn văn kỷ niệm thành lập là một trong số ít bài hiệu trưởng được phép dài. Lễ kỷ niệm tròn năm thường có nhiều thế hệ cùng ngồi một sân: thầy cô đầu tiên của trường, cựu học sinh khoá đầu đã ngoài ba mươi, học sinh đang học, phụ huynh, đại diện UBND xã hoặc phường, Sở Giáo dục và Đào tạo. Mỗi người đến với một phần ký ức riêng; diễn văn là sợi chỉ nối những phần ấy lại.
Dài không có nghĩa là liệt kê. Một diễn văn kể lại từng năm học, từng chỉ tiêu thi đua sẽ khiến học sinh ngồi dưới nắng mất kiên nhẫn sau vài phút. Cách hiệu quả hơn là chia chặng đường thành vài giai đoạn có tên gọi dễ nhớ, ví dụ "những năm học nhờ phòng", "những năm có ngôi trường mới", "những năm đổi cách dạy", mỗi giai đoạn kể bằng một hai câu chuyện thật.
Diễn văn cũng khác báo cáo thành tích. Thành tích có thể in thành kỷ yếu, trưng bày ở phòng truyền thống, chiếu thành phim ngắn trước buổi lễ. Trong diễn văn, con số chỉ nên xuất hiện khi nó nói được điều gì đó về con người, chẳng hạn số thầy cô đã gắn bó với trường từ ngày đầu đến nay. Thứ hạng thi cử, số học sinh giỏi không nên làm trọng tâm, vì buổi lễ là của mọi lớp học trò, không chỉ của những người đạt giải.
Dàn ý 10 phút
Dàn ý cho diễn văn khoảng 1.300–1.500 chữ, đọc trong chừng 10 phút.
| Phần | Thời lượng | Nội dung |
|---|---|---|
| Mở đầu | 1 phút | Chào đại biểu theo danh sách duyệt, các thế hệ thầy cô, cựu học sinh, phụ huynh, học sinh; nêu dịp kỷ niệm |
| Ngày đầu thành lập | 2 phút | Hoàn cảnh ra đời, những người đặt nền móng, một hình ảnh cụ thể của ngày đầu |
| Các chặng đường | 3–4 phút | Hai đến ba giai đoạn, mỗi giai đoạn một tên gọi, một hai câu chuyện thật |
| Lời cảm ơn | 2 phút | Thầy cô các thế hệ, cựu học sinh, phụ huynh, chính quyền, nhà hảo tâm nếu có |
| Hướng chặng sau và kết | 1–2 phút | Một hai việc trường sẽ làm, lời chúc, lời mời sang phần tiếp theo |
Khi trường mới 10 năm, phần ngày đầu thành lập có thể dài hơn vì nhiều người sáng lập còn công tác. Khi trường 30 năm trở lên, phần các chặng đường nên chọn lọc mạnh tay, và nhờ ban liên lạc cựu học sinh góp chuyện để bài không chỉ là góc nhìn của ban giám hiệu đương nhiệm.
Đoạn mẫu cho phần mở đầu và ngày đầu thành lập (ví dụ giả định)
Các đoạn dưới đây viết cho lễ kỷ niệm 20 năm thành lập Trường THCS Y. Mọi tên người, năm tháng, chi tiết là giả định; hiệu trưởng thay bằng tư liệu thật của trường mình.
"Kính thưa các vị đại biểu; kính thưa các thầy cô giáo qua các thế hệ; thưa các bậc phụ huynh; thưa các anh chị cựu học sinh và các em học sinh thân mến. Hai mươi năm trước, vào một buổi sáng tháng Chín, Trường THCS Y đón khoá học sinh đầu tiên. Hôm nay, trên chính sân trường này, nhà trường xin được cùng mọi người nhìn lại hai mươi năm ấy."
"Ngày đầu, trường chưa có phòng học riêng. Bốn lớp với hơn một trăm sáu mươi em học nhờ ở dãy nhà của trường tiểu học bên cạnh, học xen ca sáng chiều. Thầy Lê Văn K, hiệu trưởng đầu tiên, cùng chín thầy cô khác đã tự tay đóng thêm bàn ghế, tự đi vận động từng gia đình cho con ra lớp. Nhiều anh chị cựu học sinh khoá đầu hôm nay ngồi đây vẫn nhớ những buổi học dưới mái tôn, mùa hè nóng đến mức thầy cô phải cho các em ra gốc cây học bài."
Đoạn ngày đầu nên có một hình ảnh cụ thể mà nhiều người cùng nhớ: mái tôn, chiếc trống cũ, con đường đất dẫn vào trường. Hình ảnh ấy làm người nghe ở mọi thế hệ thấy mình trong câu chuyện. Nếu trường không lưu tư liệu, hãy gặp hai ba thầy cô và cựu học sinh khoá đầu trước buổi lễ vài tuần; một buổi trò chuyện thường cho đủ chất liệu.
Đoạn mẫu cho các chặng đường và lời cảm ơn
Phần các chặng đường dễ thành danh sách năm tháng. Đoạn mẫu dưới đây chia thành hai giai đoạn có tên, mỗi giai đoạn chỉ giữ lại một hai chuyện.
"Năm thứ năm, ngôi trường mới được xây ở vị trí hôm nay. Thầy cô và học sinh tự chuyển bàn ghế từ trường cũ sang, mỗi em một chiếc ghế, đi bộ gần hai cây số. Đó là những năm trường có thư viện, có phòng thí nghiệm đầu tiên, và cũng là những năm thầy cô bắt đầu đi tập huấn đổi cách dạy, có thầy cô đã ngoài năm mươi vẫn ngồi học cách dùng máy chiếu."
"Mười năm gần đây, trường tập trung cho những việc nhỏ mà bền: câu lạc bộ đọc sách giờ ra chơi, lớp học kỹ năng bơi cho học sinh lớp Sáu, chương trình mỗi khoá trồng một hàng cây. Hàng phượng các em đang ngồi dưới bóng là do khoá thứ mười hai trồng."
"Hai mươi năm, trường đã có hơn sáu mươi thầy cô từng công tác, nhiều thầy cô đã nghỉ hưu, có thầy cô đã đi xa. Nhà trường xin dành lời cảm ơn trước hết cho các thầy cô ấy. Xin cảm ơn các bậc phụ huynh đã tin tưởng gửi con; cảm ơn UBND phường, Sở Giáo dục và Đào tạo đã quan tâm đầu tư; cảm ơn các anh chị cựu học sinh, nhiều người hôm nay đã về trường trong vai phụ huynh."
Câu cuối của đoạn cảm ơn, khi cựu học sinh nay là phụ huynh, thường làm cả sân cười ấm áp. Những chi tiết như vậy là thứ chỉ trường mình có, không có trong mẫu nào trên mạng.
Nhắc thầy cô và cựu học sinh mà không thành bảng danh sách
Danh sách để vào kỷ yếu. Tên đầy đủ các thầy cô qua các thời kỳ, các khoá học sinh nên in trong kỷ yếu hoặc trưng ở phòng truyền thống. Diễn văn chỉ nhắc vài người gắn với câu chuyện.
Nhắc người đã mất bằng một câu trang trọng. Có thể mời hội trường dành một phút tưởng nhớ các thầy cô đã đi xa, đặt trước hoặc sau đoạn cảm ơn; người dẫn báo trước với ban âm thanh tắt nhạc.
Không xếp hạng cựu học sinh. Nhắc cựu học sinh thành đạt có tên tuổi dễ làm số đông cảm thấy mình không thuộc về buổi lễ. Nên nói chung về những nghề cựu học sinh đang làm, từ bác sĩ đến thợ điện, người nông dân.
Kiểm từng chi tiết với người trong cuộc. Sai năm, sai tên, sai chức danh trước mặt chính người được nhắc là lỗi khó sửa nhất. Gửi đoạn có tên cho thầy cô cũ đọc trước vài ngày.
Học sinh đang học cũng là nhân vật. Một câu nói với học sinh hiện tại, ví dụ "các em là khoá thứ hai mươi, sẽ là người kể tiếp chặng đường này", giúp lứa trẻ thấy diễn văn cũng nói với mình.
Chuẩn bị tư liệu trong một tháng
Diễn văn hay cần chất liệu thật, mà chất liệu thật nằm rải rác trong trí nhớ nhiều người. Lịch chuẩn bị dưới đây bắt đầu khoảng bốn tuần trước lễ.
- Tuần thứ nhất: lập nhóm soạn ba bốn người, liệt kê các mốc chính của trường từ hồ sơ lưu, quyết định thành lập, sổ truyền thống. Ghi rõ mốc nào còn chưa chắc để đi hỏi.
- Tuần thứ hai: gặp hai ba thầy cô đã nghỉ hưu và hai ba cựu học sinh các khoá khác nhau, mỗi buổi chừng một giờ. Hỏi về một ngày cụ thể họ nhớ, không hỏi chung chung về truyền thống.
- Ghi âm buổi trò chuyện khi được đồng ý, chép lại những chi tiết có hình ảnh: tiếng trống, mái tôn, chuyến dọn trường, cơn bão năm nào.
- Tuần thứ ba: viết bản nháp đủ năm phần, đọc thành tiếng, bấm giờ. Gửi những đoạn có tên người cho chính người đó xem lại chi tiết.
- Tuần thứ tư: hiệu trưởng sửa giọng cho thành lời của mình, chốt bản đọc và bản in kỷ yếu, gửi người dẫn để soạn câu dẫn trước và sau.
- Ba ngày trước lễ: đọc tổng duyệt tại sân hoặc hội trường với micro thật, có người ngồi cuối sân nghe thử.
Những buổi trò chuyện với thầy cô cũ, cựu học sinh còn có ích về sau: tư liệu ấy dùng được cho kỷ yếu, phòng truyền thống, và cho diễn văn của lần kỷ niệm tiếp theo.
Lời dẫn trước và sau diễn văn
Người điều hành buổi lễ thường là giáo viên trẻ hoặc phó hiệu trưởng. Vài câu dẫn mẫu quanh diễn văn:
- Trước diễn văn: "Hai mươi năm là một chặng đường đủ dài để một học sinh khoá đầu trở thành phụ huynh của học sinh hôm nay. Xin trân trọng kính mời cô Hiệu trưởng lên đọc diễn văn ôn lại chặng đường xây dựng và trưởng thành của nhà trường."
- Sau diễn văn: "Xin cảm ơn cô Hiệu trưởng. Sau đây, kính mời đại diện các thế hệ thầy cô lên sân khấu nhận hoa tri ân của nhà trường."
- Khi mời một phút tưởng nhớ: "Xin mời toàn thể hội trường đứng lên, dành một phút tưởng nhớ các thầy cô đã từng gắn bó với mái trường và nay không còn nữa." Sau một phút: "Xin mời mọi người ngồi."
- Khi diễn văn kéo dài hơn dự kiến: người dẫn rút gọn lời giới thiệu các phần sau, không nhắc chuyện trễ giờ trên micro.
- Khi trời nắng, học sinh ngồi ngoài sân: thống nhất với hiệu trưởng từ trước, có thể in diễn văn đầy đủ trong kỷ yếu và đọc bản rút gọn khoảng sáu phút.
Diễn văn kỷ niệm thành lập là bài nói một lần trong nhiều năm, nên đáng bỏ công: gặp người cũ, tìm chuyện thật, tập đọc to vài lần. Phần còn lại của buổi lễ sẽ dựa vào không khí mà diễn văn tạo ra.
Câu hỏi thường gặp
Diễn văn kỷ niệm thành lập trường nên dài bao nhiêu phút?
Phổ biến là 8–12 phút. Nếu học sinh ngồi ngoài sân dưới nắng, nên rút còn khoảng 6 phút và in bản đầy đủ trong kỷ yếu. Lễ trong hội trường có điều hoà, khách mời đông, thì 10 phút là vừa. Dài hơn 15 phút thường làm mất sự chú ý của cả người lớn.
Ai nên viết diễn văn, hiệu trưởng hay tổ văn phòng?
Thường một nhóm nhỏ gồm hiệu trưởng, một giáo viên lâu năm và một giáo viên Ngữ văn cùng soạn. Hiệu trưởng nên tự viết hoặc ít nhất tự sửa đoạn cảm ơn và đoạn kết, vì đó là phần mang giọng riêng. Người đọc diễn văn cần đọc bản nháp thành tiếng trước khi chốt.
Có nên đưa thành tích thi học sinh giỏi vào diễn văn không?
Có thể nhắc chung một câu về những nỗ lực học tập qua các khoá, không nêu thứ hạng hay danh sách giải. Lễ kỷ niệm là của mọi học trò; thành tích chi tiết nên để trong kỷ yếu hoặc phòng truyền thống, nơi người quan tâm có thể xem kỹ.
Trường đã đổi tên, sáp nhập thì kể chặng đường thế nào?
Nên nói rõ các mốc đổi tên, sáp nhập một cách trung tính, nhắc tên cũ để cựu học sinh nhận ra trường mình. Mỗi trường trước khi sáp nhập nên có ít nhất một câu chuyện trong diễn văn, để không nhóm cựu học sinh nào cảm thấy bị bỏ quên.
Có cần mời cựu học sinh phát biểu sau diễn văn không?
Nhiều trường mời một đại diện cựu học sinh nói ba đến năm phút, đó là phần riêng của họ. Hiệu trưởng nên trao đổi trước để hai bài không kể cùng một chuyện, và để bài của cựu học sinh tập trung vào ký ức của học trò.
Diễn văn có nên có lời hứa, chỉ tiêu cho giai đoạn tới không?
Một hai hướng đi cụ thể là đủ, ví dụ xây thêm thư viện, mở câu lạc bộ, và chỉ những việc đã có kế hoạch. Danh sách chỉ tiêu dài nên để cho hội nghị viên chức đầu năm. Lời hứa nói trong lễ kỷ niệm sẽ được cựu học sinh và phụ huynh nhớ lâu.