Bài phát biểu 8/3 của công đoàn thường dài 3–5 phút, đặt ngay sau phần tuyên bố lý do và trước phần tặng hoa, văn nghệ hay liên hoan. Người nói là chủ tịch công đoàn cơ sở hoặc trưởng ban nữ công; người nghe là chị em trong đơn vị, có khi thêm ban giám đốc. Một bài tốt có bốn phần: chào và lý do gặp mặt, một hai câu về ý nghĩa ngày 8/3, ghi nhận việc làm thật của chị em trong năm, lời chúc và mời sang phần tiếp theo.
Bài dưới đây đưa ra khung bốn phần kèm thời lượng, một lời mẫu đầy đủ để điền tên đơn vị, ba biến thể cho trường học, bệnh viện và xưởng sản xuất, cách lấy chất liệu thật thay cho lời ca ngợi chung chung, những chỗ người lần đầu cầm micro hay vấp và cách tập trong hai buổi tối.
Ai nói, nói trước ai và nói trong bao lâu
Ở phần lớn doanh nghiệp, cơ quan, trường học, buổi gặp mặt 8/3 do công đoàn cơ sở đứng ra tổ chức, ban nữ công lo phần nội dung. Vì vậy người phát biểu chính thường là chủ tịch công đoàn hoặc trưởng ban nữ công. Nếu giám đốc, hiệu trưởng có mặt, thứ tự quen dùng là người dẫn tuyên bố lý do, lãnh đạo đơn vị nói vài lời chúc mừng, rồi đại diện công đoàn phát biểu dài hơn một chút, hoặc ngược lại tuỳ đơn vị. Điều cần làm sớm là thống nhất với lãnh đạo ai nói trước, mỗi người nói gì, để hai bài không cùng kể lại nguồn gốc ngày lễ.
Thời lượng nên tính theo buổi gặp. Một buổi liên hoan trưa 60 phút chỉ chịu được phần nói tổng cộng khoảng 10 phút; bài của công đoàn vì thế gói trong 4 phút, tương đương 450–550 chữ khi đọc ở nhịp vừa phải. Buổi gặp mặt có văn nghệ, khen thưởng ở hội trường thì có thể dài 5–6 phút. Quá mức đó, người nghe bắt đầu nhìn điện thoại, nhất là khi đồ ăn đã bày sẵn trên bàn.
Người nghe ngày 8/3 khác người nghe hội nghị. Họ là đồng nghiệp quen mặt, đến để được nghỉ ngơi một chút và được ghi nhận. Họ không cần nghe lại thành tích tổng kết năm, càng không cần những tính từ như "dịu dàng, đảm đang, giỏi việc nước" đọc liền một hơi. Thứ khiến họ nhớ là khi người nói nhắc đúng một việc họ đã làm: ca làm đêm mùa chạy hàng, người kế toán ở lại khoá sổ, cô giáo nhận thêm lớp khi đồng nghiệp nghỉ sinh.
Khung bài bốn phần và thời lượng gợi ý
Khung dưới đây áp cho bài 4 phút. Nếu được nói dài hơn, chỉ nên nới phần ghi nhận, giữ nguyên ba phần còn lại.
| Phần | Thời lượng | Nội dung | Lưu ý khi viết |
|---|---|---|---|
| Chào và lý do | 30 giây | Chào lãnh đạo, khách mời nếu có, chào chị em; nói ngắn lý do gặp mặt | Chào theo danh sách ban tổ chức đã duyệt, không liệt kê quá năm người |
| Ý nghĩa ngày lễ | 20–30 giây | Một đến hai câu về Ngày Quốc tế Phụ nữ | Không kể lịch sử dài; người dẫn có thể đã nói ở phần lý do |
| Ghi nhận việc làm thật | 2 phút | Hai đến ba việc cụ thể của chị em trong năm, có tên tổ, tên bộ phận | Phần quan trọng nhất; nêu việc, không nêu tính từ |
| Lời chúc và chuyển phần | 40 giây | Chúc sức khoẻ, gia đình; mời sang phần tặng hoa hoặc văn nghệ | Lời chúc ngắn, có một câu riêng cho người đang mang thai, mới sinh, sắp nghỉ hưu nếu có |
Khung này cũng giúp khi phải nói ứng khẩu: chỉ cần nhớ bốn chữ "chào, nghĩa, việc, chúc", người nói có thể tự xếp ý mà không cần giấy. Phần ghi nhận nên chuẩn bị kỹ nhất vì đó là phần không ai khác nói thay được.
Lời mẫu đầy đủ cho buổi gặp mặt ở doanh nghiệp (ví dụ giả định)
Lời mẫu dưới đây viết cho Công ty X, khoảng 120 lao động, trong đó hơn một nửa là nữ. Tên người, bộ phận và số liệu đều là giả định; người dùng thay bằng việc thật của đơn vị mình. Đọc thành tiếng mất khoảng bốn phút.
"Kính thưa ông Nguyễn Văn A, Giám đốc Công ty; kính thưa các anh trong Ban giám đốc; thưa toàn thể chị em thân mến. Hôm nay, Ban chấp hành Công đoàn tổ chức buổi gặp mặt nhỏ này để cùng chị em đón Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3. Ngày 8/3 bắt nguồn từ những cuộc đấu tranh đòi quyền lao động và quyền bình đẳng của phụ nữ đầu thế kỷ trước, nay đã thành ngày để mỗi cơ quan, mỗi gia đình nhìn lại và cảm ơn những người phụ nữ bên cạnh mình."
"Năm vừa qua, chị em Công ty X đã làm được nhiều việc mà Công đoàn muốn nhắc lại hôm nay. Tổ may của chị Trần Thị B nhận thêm đơn hàng tháng Mười, tăng ca suốt ba tuần mà không để một lô hàng nào giao trễ. Phòng Kế toán do chị Lê Thị C phụ trách đã chuyển toàn bộ sổ sách sang phần mềm mới ngay trong mùa quyết toán. Có những chị vừa sinh em bé đã xin đi làm sớm để kịp bàn giao cho người mới. Những việc ấy không phải ai cũng thấy, nhưng Công ty chạy được trơn tru là nhờ những việc như thế."
"Xin thay mặt Ban chấp hành Công đoàn, gửi đến toàn thể chị em lời chúc sức khoẻ, bình an, gia đình êm ấm. Chúc các chị đang mang thai mẹ tròn con vuông, chúc chị D sắp nghỉ hưu có thêm thời gian cho mình sau gần ba mươi năm gắn bó. Công đoàn cũng mong các anh trong Công ty tiếp tục đỡ đần chị em, không chỉ hôm nay. Sau đây, xin mời Ban giám đốc lên tặng hoa chúc mừng chị em."
Để ý rằng lời mẫu không dùng chữ nào kiểu "phái đẹp", "bông hồng", "một nửa thế giới". Những cụm ấy không sai, nhưng nghe đã mòn, và đặt cạnh việc cụ thể lại thành ra khách sáo. Nếu muốn có một hình ảnh, hãy lấy từ chính đơn vị: chiếc bàn kế toán còn sáng đèn, dãy máy may chạy đều.
Ba biến thể cho trường học, bệnh viện, xưởng đông nữ công nhân
Trường học. Phần lớn giáo viên là nữ nên buổi gặp 8/3 thường gộp với sinh hoạt công đoàn sau giờ dạy. Phần ghi nhận nên nhắc việc chuyên môn có thật: tổ Ngữ văn soạn lại bộ đề kiểm tra, cô phụ trách thư viện mở góc đọc giờ ra chơi, cô giáo dạy thay khi đồng nghiệp ốm. Tránh khen theo kết quả thi của học sinh, vì đó là thành tích của cả trò lẫn thầy, nhắc ở đây dễ khiến người khác chạnh lòng. Bài nên ngắn hơn, chừng 3 phút, vì giáo viên còn về đón con.
Bệnh viện, phòng khám. Không phải ai cũng có mặt vì còn người trực. Câu nên có trong bài: gửi lời chúc tới chị em đang trực ở khoa phòng, và nhờ trưởng khoa chuyển hoa tận nơi. Ghi nhận thường là những ca trực dài, mùa dịch bệnh theo mùa, việc kèm điều dưỡng mới. Không nêu tên bệnh nhân hay ca bệnh cụ thể, kể cả khi đó là câu chuyện cảm động.
Xưởng sản xuất nhiều nữ công nhân. Buổi gặp có thể đông vài trăm người, đứng ở sân hoặc nhà ăn, âm thanh dội. Câu ngắn, nói chậm, mỗi câu một ý. Nên có một phần thiết thực như thông báo quà, chế độ khám sức khoẻ định kỳ, góc vắt sữa cho lao động nữ nuôi con nhỏ nếu đơn vị đã làm. Công nhân nhớ việc được làm cho mình lâu hơn nhớ lời hoa mỹ. Nếu ca sau đang chờ vào, hãy rút bài xuống còn 2 phút và để phần còn lại cho buổi khác.
Đơn vị nhỏ dưới hai mươi người. Không cần bục, không cần bài viết sẵn dài. Người lớn tuổi nhất hoặc chủ cửa hàng đứng dậy nói vài câu là đủ. Quan trọng là nhắc tên từng người, mỗi người một việc, vì quy mô nhỏ cho phép làm điều mà đơn vị lớn không làm được.
Lấy chất liệu thật cho phần ghi nhận
Phần ghi nhận nhạt thường vì người viết ngồi một mình nghĩ ra lời khen. Cách chắc hơn là đi hỏi trước buổi gặp một tuần.
- Hỏi tổ trưởng, trưởng phòng một câu duy nhất: trong năm, chị em trong tổ đã làm việc gì vất vả mà ít người biết? Ghi lại nguyên văn câu trả lời.
- Xem lại biên bản họp công đoàn, danh sách thăm hỏi ốm đau, hiếu hỉ để nhớ ai đã vượt qua chuyện gì, nhưng chỉ nhắc khi người đó đồng ý.
- Chọn hai hoặc ba việc ở các bộ phận khác nhau để không ai thấy mình bị bỏ quên; nếu đơn vị lớn, nhắc theo tổ thay vì theo người.
- Viết mỗi việc thành một câu có chủ ngữ là người hoặc tổ, động từ là việc đã làm, kết quả nếu có: "Tổ đóng gói làm thêm ba chủ nhật để kịp hàng Tết".
- Hỏi lại người được nhắc tên xem có ngại không. Có người không muốn chuyện sinh con, chuyện gia đình bị kể trước đông người.
- Bỏ mọi câu so sánh giữa các chị em, các tổ với nhau. Ngày 8/3 không phải lễ khen thưởng, không cần ai hơn ai.
Làm như vậy, bài phát biểu chỉ dài thêm vài câu nhưng người nghe biết là có người đã để ý tới mình. Đó là thứ một tấm thiếp in sẵn không làm được.
Những chỗ người lần đầu phát biểu hay vấp
Đây là những lỗi gặp nhiều ở buổi gặp mặt 8/3, phần lớn sửa được ngay trong khâu viết.
- Mở bằng lịch sử quá dài. Kể từ năm nọ năm kia, ai khởi xướng, ở nước nào, mất hai phút mà người nghe đã biết. Một câu là đủ.
- Chào quá nhiều người. Đọc tên mười đại biểu khiến phần mở kéo dài hơn phần chính. Chào chức danh cao nhất, rồi gộp "cùng các anh chị trong Ban giám đốc".
- Khen theo khuôn. "Chị em luôn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ" là câu ai cũng nói được, nên chẳng ai nhớ. Thay bằng việc cụ thể.
- Đùa về chuyện nhạy cảm. Câu đùa về cân nặng, tuổi tác, chuyện chồng con, chuyện "sợ vợ" dễ làm một người trong hội trường khó chịu. Bỏ hẳn.
- Quên người vắng mặt. Người đang trực, đang nghỉ sinh, đang đi công tác cần một câu nhắc, và một người được giao chuyển quà.
- Đọc cúi mặt vào giấy. Người nghe chỉ thấy đỉnh đầu người nói. Nên in chữ to, ngắt dòng theo hơi, ngẩng lên ở cuối mỗi câu.
- Không biết kết. Nói xong lời chúc rồi đứng im. Câu chuyển phần phải viết sẵn: "Sau đây, xin mời…" để người dẫn và người lo âm nhạc biết mà vào.
Tập hai buổi tối là đủ
Bài 4 phút không cần tập nhiều, nhưng cần tập đúng cách, có đồng hồ và có người nghe.
- Buổi thứ nhất: đọc to cả bài, bấm giờ. Quá 4 phút 30 giây thì cắt bớt phần ý nghĩa ngày lễ trước, giữ phần ghi nhận.
- Gạch chân chỗ ngắt hơi, đánh dấu tên người cần đọc rõ. Tên riêng là chỗ hay líu lưỡi nhất, đọc riêng từng tên ba lần.
- Ghi âm bằng điện thoại rồi nghe lại. Thường sẽ thấy mình nói nhanh hơn mình tưởng; hạ tốc độ xuống khoảng hai phần ba.
- Buổi thứ hai: nói cho một người nghe thử, tốt nhất là đồng nghiệp nữ. Hỏi họ câu nào nghe gượng, câu nào thấy mình được nhắc tới.
- Chuyển bài sang thẻ gợi ý gồm bốn dòng: chào, nghĩa, việc, chúc, kèm tên người. Giữ bản in đầy đủ trong túi phòng khi quên.
- Đến sớm mười lăm phút thử micro với người lo âm thanh, đứng đúng chỗ sẽ đứng, nói câu đầu tiên một lần cho quen tiếng mình trong loa.
Cách tập này dùng được cho mọi bài chào mừng ngắn ở đơn vị. Khác biệt duy nhất của ngày 8/3 là người nghe chính là đồng nghiệp hằng ngày, nên giọng càng tự nhiên càng tốt, gần với cách mình vẫn nói trong giờ nghỉ trưa hơn là giọng đọc diễn văn.
Câu hỏi thường gặp
Nam chủ tịch công đoàn phát biểu 8/3 thì nên xưng hô thế nào cho tự nhiên?
Có thể gọi "chị em" và xưng theo vai trong đơn vị, ví dụ "Ban chấp hành Công đoàn" hoặc "anh em chúng ta" khi nói đến nam đồng nghiệp. Tránh giọng ban ơn kiểu "hôm nay cánh mày râu xin phục vụ". Một câu cảm ơn thật về việc cụ thể đáng giá hơn câu đùa về vai trò giới.
Có nên nêu nguồn gốc ngày 8/3 trong bài không, và nêu bao nhiêu là vừa?
Nên có một đến hai câu để bài có chỗ đứng, nhưng không cần năm tháng chi tiết. Nếu người dẫn đã nói ở phần tuyên bố lý do thì bài phát biểu có thể bỏ hẳn, đi thẳng vào phần ghi nhận. Không nên kể những chuyện lưu truyền trên mạng mà mình không chắc, vì người nghe có thể biết rõ hơn.
Đơn vị có cả nữ công nhân và nữ nhân viên văn phòng thì nhắc thế nào cho công bằng?
Chọn việc ghi nhận ở cả hai khối, mỗi khối ít nhất một việc, nhắc theo tổ hoặc phòng thay vì theo cá nhân. Nên dành một câu chung cho những người làm việc thầm lặng như tạp vụ, bảo vệ nữ, nhà bếp, vì họ hay bị quên trong các bài phát biểu.
Bài phát biểu có cần nhắc đến chế độ, quyền lợi của lao động nữ không?
Nên nhắc nếu đơn vị thật sự đã làm được một việc cụ thể trong năm, như khám sức khoẻ, phòng vắt sữa, hỗ trợ khi sinh con. Không hứa những chế độ chưa được ban giám đốc duyệt, vì lời hứa nói trên micro sẽ được nhớ rất lâu. Quy định cụ thể nên dặn người nghe xem văn bản hiện hành của đơn vị.
Nếu lãnh đạo đã nói gần hết ý thì bài của công đoàn xử lý thế nào?
Rút gọn còn khoảng một phút: cảm ơn lãnh đạo, nhắc lại một việc mà lãnh đạo chưa nói, chúc và chuyển phần. Không cố đọc hết bài đã chuẩn bị, vì người nghe sẽ thấy hai bài lặp nhau. Vì vậy nên trao đổi nội dung với lãnh đạo từ trước buổi gặp.
Buổi gặp 8/3 tổ chức trực tuyến cho chi nhánh xa thì bài nói khác gì?
Ngắn hơn, khoảng ba phút, mở bằng lời chào từng điểm cầu theo tên chi nhánh. Nhìn vào ống kính khi nói lời chúc thay vì nhìn màn hình. Nên nhờ mỗi chi nhánh cử một người nhận hoa thay mặt để có hình ảnh, và tắt micro những điểm không nói để tránh tiếng vọng.