Lễ khánh thành nhà thờ họ thường có ba lời nói chính: lời khai mạc của trưởng họ, bài phát biểu của trưởng ban xây dựng (cảm ơn và báo cáo ngắn quá trình xây), và lời của đại diện con cháu hoặc khách. Bài của ban xây dựng là bài quan trọng nhất, dài khoảng bảy đến mười phút, phải trả lời được ba câu bà con quan tâm: đã làm những gì, tiền góp được dùng ra sao, và ai đã góp công.
Phần nghi lễ trong nhà thờ họ do các cụ làm theo nếp riêng, bài này không bàn. Bài này chỉ lo phần lời nói trước con cháu, khách và hàng xóm: khung buổi lễ, bài mẫu của trưởng ban xây dựng, cách nêu công đức sao cho công bằng, lời dẫn cắt băng và những điều nên tránh để một ngày vui không thành chuyện so bì. Tên họ, tên người là giả định.
Khung buổi lễ khánh thành nhà thờ họ
Lễ khánh thành thường kéo dài cả buổi sáng, phần nghi thức trước con cháu khoảng một tiếng. Bảng gợi ý cho họ có vài trăm người dự:
| Phần | Thời lượng | Ai phụ trách | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đón khách, ổn định chỗ ngồi | 20 phút | Ban lễ tân của họ | Khách quý, các cụ ngồi hàng đầu |
| Tuyên bố lý do, giới thiệu thành phần | 5 phút | Người dẫn | Giới thiệu theo danh sách hội đồng gia tộc duyệt |
| Lời khai mạc | 5 phút | Trưởng họ | Ngắn, nhấn ý nghĩa ngày vui |
| Báo cáo và cảm ơn của ban xây dựng | 7–10 phút | Trưởng ban xây dựng | Thu chi chi tiết phát tờ in |
| Tặng quà ghi nhận người có công | 10 phút | Hội đồng gia tộc | Ghi nhận chung, không xếp hạng tiền góp |
| Phát biểu của khách hoặc con cháu ở xa | 5 phút | Một đại diện | Hỏi trước, không mời bất ngờ |
| Cắt băng khánh thành | 5 phút | Trưởng họ, các trưởng chi | Người dẫn đọc tên người cắt băng |
| Phần lễ trong nhà thờ, tham quan | 30 phút | Các cụ | Theo nếp riêng của họ |
| Mời cơm | 2 phút | Người dẫn | Cảm ơn lần cuối |
Nếu họ có mời khách là chính quyền xã, hàng xóm, các dòng họ khác trong làng, người dẫn chỉ cần giới thiệu khách chung một lần, không cần mời từng người phát biểu. Thứ tự giới thiệu theo danh sách hội đồng gia tộc đã thống nhất; nguyên tắc chung là khách mời trước, người cao tuổi trong họ trước, rồi đến các chi.
Bài mẫu: trưởng ban xây dựng phát biểu khánh thành
Bài mẫu dài khoảng bảy phút, ví dụ giả định: nhà thờ họ Nguyễn Đình được tu bổ sau gần một năm. Số liệu, mốc thời gian bạn thay theo thực tế; đừng làm tròn đẹp nếu không đúng.
"Kính thưa các cụ cao niên, thưa hội đồng gia tộc, thưa quý khách, thưa bà con họ Nguyễn Đình gần xa. Hôm nay là ngày vui lớn của cả họ: nhà thờ họ sau gần một năm tu bổ đã hoàn thành. Thay mặt ban xây dựng, xin được báo cáo với bà con đôi điều và gửi lời cảm ơn đến tất cả những người đã góp sức.
Như bà con đã biết, nhà thờ cũ dựng từ thời các cụ, qua nhiều mùa bão, mái dột, cột chân bị mối, nhiều chỗ không còn an toàn. Tháng Ba năm ngoái, hội đồng gia tộc họp các trưởng chi và thống nhất tu bổ. Ban xây dựng gồm bảy người, đại diện đủ năm chi, được giao lo việc này. Công trình giữ nguyên kiểu dáng cũ, thay mới hệ mái, gia cố cột, lát lại sân và làm thêm nhà khách để con cháu về có chỗ nghỉ.
Về kinh phí, toàn bộ là tiền con cháu trong họ đóng góp, cộng với một phần quỹ họ tích luỹ nhiều năm. Ban xây dựng đã ghi chép từng khoản thu, từng khoản chi có hoá đơn, chứng từ. Bảng tổng hợp đã phát cho các trưởng chi và dán ở nhà khách; sổ sách gốc để tại nhà anh thủ quỹ, bà con nào muốn xem xin cứ đến, ban luôn sẵn sàng giải trình.
Có được ngày hôm nay, công lớn nhất thuộc về con cháu. Người góp tiền, người góp công, người ở xa gửi về, người ở gần ngày nào cũng ra trông thợ, nấu nước. Có những bác đã ngoài bảy mươi vẫn ra quét dọn sân mỗi sáng. Ban xây dựng ghi nhận và trân trọng mọi sự đóng góp, nhiều hay ít đều quý như nhau vì đều xuất phát từ tấm lòng hướng về tổ tiên.
Xin cảm ơn anh em thợ đã làm việc cẩn thận, cả công trình không để xảy ra tai nạn nào. Xin cảm ơn bà con hàng xóm đã thông cảm cho những tháng xe chở vật liệu ra vào, tiếng ồn, bụi bặm. Trong quá trình làm, ban xây dựng chắc còn nhiều thiếu sót, kính mong các cụ và bà con lượng thứ. Xin cảm ơn."
Nêu công đức sao cho công bằng, không thành so bì
Tách lời cảm ơn với danh sách tiền. Trên micro, ban xây dựng cảm ơn chung tấm lòng của con cháu. Danh sách người góp và số tiền thì ghi vào bảng công đức hoặc sổ, ai cũng xem được, nhưng không đọc to từng dòng.
Ghi nhận cả công sức. Người trông thợ suốt mấy tháng, người nấu nước, người chạy giấy tờ không góp nhiều tiền nhưng góp nhiều ngày công. Nhắc tên một vài người tiêu biểu trong số họ làm cả họ thấy công sức cũng được coi trọng.
Quà ghi nhận theo nhóm. Nếu họ muốn tặng quà, nên tặng ban xây dựng, các trưởng chi, người trông công trình, đội thợ. Không làm kiểu xếp hạng người góp nhiều nhất lên nhận quà trước đông người.
Nhắc người ở xa. Con cháu ở xa không về được thường gửi tiền góp. Một câu "cảm ơn con cháu các chi ở miền Nam, ở nước ngoài đã luôn hướng về" giúp họ thấy mình có mặt dù không đứng ở sân hôm đó.
Không nêu người chưa góp. Tuyệt đối không nhắc chi nào chưa đóng đủ, gia đình nào chưa góp. Chuyện đó các trưởng chi trao đổi riêng.
Lời dẫn cắt băng và chuyển phần
Người dẫn lễ khánh thành nhà thờ họ nói trang trọng, chậm rãi, không dùng giọng sôi nổi như dẫn khai trương cửa hàng. Câu tuyên bố lý do mẫu: "Kính thưa các cụ, thưa quý khách, thưa toàn thể bà con. Hôm nay, họ Nguyễn Đình long trọng tổ chức lễ khánh thành nhà thờ họ sau thời gian tu bổ. Họ hân hạnh được đón tiếp quý khách và đông đủ con cháu từ các nơi về dự."
Sau khi giới thiệu thành phần theo danh sách, người dẫn mời trưởng họ khai mạc, rồi mời trưởng ban xây dựng. Lời mời giản dị: "Xin trân trọng kính mời ông Nguyễn Đình Lực, trưởng ban xây dựng, báo cáo quá trình tu bổ nhà thờ họ." Khi ông nói xong, người dẫn cảm ơn một câu rồi sang phần tiếp, không bình luận lại nội dung báo cáo.
Phần cắt băng nên đọc rõ tên từng người được mời: "Xin kính mời cụ trưởng họ, ông trưởng ban xây dựng và các ông trưởng chi tiến hành nghi thức cắt băng khánh thành." Trong lúc cắt băng, người dẫn im lặng, có thể mời bà con vỗ tay. Sau đó mời các cụ vào làm lễ theo nếp của họ, và mời khách cùng con cháu tham quan.
Lời kết, mời cơm: "Lễ khánh thành nhà thờ họ Nguyễn Đình đến đây đã hoàn tất. Thay mặt hội đồng gia tộc, xin cảm ơn quý khách và bà con đã về chung vui. Xin kính mời tất cả dùng bữa cơm thân mật cùng họ." Nếu ngoài trời nắng, người dẫn mời các cụ vào chỗ mát trước, không để các cụ đứng chờ chụp ảnh lâu.
Ban xây dựng chuẩn bị bài nói thế nào cho chắc
Bài khánh thành gắn với tiền chung của cả họ, nên không thể để một người tự viết rồi đọc. Ban xây dựng nên chuẩn bị cùng nhau theo trình tự:
- Hai tuần trước lễ, thủ quỹ chốt sổ: tổng thu, tổng chi, số còn lại, khoản nào còn nợ thợ hoặc nhà cung cấp. Số liệu chốt rồi mới viết bài, không viết trước rồi sửa số sau.
- Cả ban họp một buổi, liệt kê những người cần cảm ơn đích danh vì góp công: người trông công trình, người lo giấy tờ với xã, người nấu nước cho thợ. Thống nhất danh sách để không ai bị bỏ sót hay nêu thiên lệch.
- Trưởng ban viết bài theo năm ý: lý do tu bổ, quá trình làm, kinh phí và cách công khai, cảm ơn, xin lượng thứ. Mỗi ý một đoạn ngắn.
- Đọc bài cho cả ban nghe. Ai thấy câu nào có thể gây hiểu lầm về tiền bạc hay về chi nào thì sửa ngay lúc đó.
- Gửi bài cho trưởng họ xem trước. Trưởng họ thường biết những chuyện tế nhị giữa các chi mà ban xây dựng chưa để ý.
- In bảng thu chi đủ số bản cho các trưởng chi, và một bản khổ lớn dán ở nhà khách trước ngày lễ.
- Trưởng ban đọc to một lần, bấm giờ; quá mười phút thì cắt phần kể quá trình, giữ phần kinh phí và cảm ơn.
Làm đủ các bước này, đến hôm lễ bài nói không còn là ý của một người mà là lời chung của cả ban. Nếu có ai thắc mắc sau đó, cả ban cùng trả lời được, không dồn lên một mình người đọc.
Những điều nên tránh trong ngày khánh thành
Ngày khánh thành đông người, nhiều cảm xúc, nên những sơ suất nhỏ dễ thành chuyện nhắc mãi. Vài điều nên tránh:
- Báo cáo kỹ thuật dài: tên vật liệu, kích thước từng cột, đơn giá từng hạng mục không cần đọc. Bà con cần biết làm được gì, an toàn chưa, tiền dùng có rõ ràng không.
- Kể công cá nhân: trưởng ban xây dựng nói "ban xây dựng" chứ không kể mình vất vả ra sao. Để người khác ghi nhận thì đẹp hơn.
- Giảng giải về chọn ngày, chọn hướng: đó là việc của các cụ theo nếp họ, không đưa vào bài nói trước khách.
- Mời khách phát biểu không báo trước: khách quý bị mời bất ngờ sẽ lúng túng. Hỏi trước vài ngày, nếu khách nhận lời thì xếp vào chương trình.
- Pháo giấy, loa quá to: sân nhà thờ họ thường hẹp, gần nhà dân, có nhiều cụ già. Âm thanh vừa đủ nghe là đủ trang trọng.
- Để chuyện chưa thống nhất lọt vào micro: nếu còn ý kiến khác nhau về phần đóng góp, hẹn một buổi họp riêng sau lễ, không giải thích trước đông người.
Nếu có ai đứng lên chất vấn giữa buổi lễ, người dẫn nói nhẹ nhàng: "Xin ghi nhận ý kiến của bác, ban xây dựng sẽ trao đổi kỹ với bác ngay sau phần lễ." Rồi tiếp tục chương trình. Không tranh luận trên sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Ai nên phát biểu chính trong lễ khánh thành nhà thờ họ?
Thường là trưởng ban xây dựng, vì đây là người nắm toàn bộ quá trình và chịu trách nhiệm về tiền bạc. Trưởng họ nói lời khai mạc ngắn. Nếu trưởng ban xây dựng không quen nói, có thể nhờ một thành viên trong ban đọc báo cáo, nhưng lời cảm ơn vẫn nên do trưởng ban nói.
Có nên công khai số tiền từng người đóng góp không?
Nên công khai bằng bảng công đức hoặc sổ để mọi người xem, vì đó là tiền chung của họ. Nhưng không đọc to từng tên kèm số tiền trên micro, để tránh so bì giữa người góp nhiều và người góp ít vì hoàn cảnh.
Có cần mời chính quyền xã đến lễ khánh thành nhà thờ họ không?
Không bắt buộc, tuỳ họ. Nhiều họ mời đại diện UBND xã, trưởng thôn như khách quý vì công trình nằm trên địa bàn. Nếu mời, người dẫn giới thiệu trang trọng và hỏi trước khách có muốn nói vài câu không.
Báo cáo thu chi nên trình bày thế nào cho dễ hiểu?
Trên micro chỉ nói tổng thu, tổng chi, số còn lại và các hạng mục lớn. Chi tiết in thành bảng phát cho các trưởng chi và dán ở nơi bà con dễ xem. Quan trọng nhất là câu mời bà con đến xem sổ gốc bất cứ lúc nào.
Lễ khánh thành có nên kết hợp với ngày giỗ họ không?
Nhiều họ chọn khánh thành đúng dịp giỗ để con cháu về đông. Khi kết hợp, nên tách rõ: phần lễ giỗ theo nếp riêng, phần khánh thành có báo cáo và cắt băng. Tổng thời gian nói vẫn nên giữ trong khoảng một tiếng để các cụ không mệt.
Ban xây dựng có nên xin lỗi trong bài phát biểu không?
Một câu xin lượng thứ những thiếu sót trong quá trình làm là phép lịch sự thông thường và giúp không khí dịu đi. Không cần liệt kê từng sai sót, cũng không nên tự trách quá mức khiến bà con lo công trình có vấn đề.