Ngày giỗ tổ dòng họ thường có hai phần: phần lễ theo nếp riêng của từng họ do các cụ trong họ đảm nhiệm, và phần họp mặt con cháu sau lễ. Bài phát biểu thuộc về phần họp mặt, do trưởng họ hoặc trưởng ban liên lạc nói, dài năm đến bảy phút, gồm: chào con cháu, nhắc ngắn về gốc tích của họ, điểm lại việc chung trong năm, đón người mới, nêu việc năm tới và mời ăn cỗ.
Bài này dành cho người được họ giao việc nói trong ngày giỗ, thường là người có tuổi, có uy tín, nhưng không quen đứng trước đông người. Phần dưới có khung buổi họp mặt, bài mẫu của trưởng họ, đoạn báo cáo ngắn của ban liên lạc, cách nói với con cháu ở xa và lớp trẻ, cùng những điều nên tránh để ngày giỗ giữ được hoà khí. Bài không bàn nghi thức lễ, vì mỗi họ mỗi nếp; tên họ, tên người, địa danh đều giả định.
Ai nói trong ngày giỗ họ và nói những gì
Mỗi họ tổ chức một kiểu, nhưng phần họp mặt sau lễ thường có ba người nói. Phân vai rõ từ trước giúp buổi họp gọn và không ai giẫm lời ai:
- Trưởng họ hoặc trưởng tộc: nói phần chính, mang tính khai mạc. Nhắc gốc tích, ý nghĩa ngày giỗ, bày tỏ niềm vui con cháu tụ họp, nêu điều mong muốn chung. Khoảng năm phút.
- Trưởng ban liên lạc hoặc người giữ sổ quỹ: báo cáo ngắn việc chung trong năm như tu sửa, khuyến học, thăm hỏi người ốm, thu chi quỹ họ. Khoảng năm đến bảy phút, có thể in tờ thu chi để ai muốn xem thì xem.
- Người dẫn: thường là một người đời giữa, nói năng rõ ràng, mời từng người lên, nhắc giờ, đọc tên các chi về dự. Nhiều họ để trưởng ban liên lạc kiêm luôn việc này.
- Đại diện con cháu ở xa: nếu có đoàn con cháu từ nơi khác về lần đầu, mời một người nói vài câu chào họ. Đây là phần làm buổi họp ấm nhất.
- Đại diện lớp trẻ: một số họ mời một cháu đang học đại học hoặc mới đi làm nói vài câu, để lớp trẻ thấy mình có chỗ trong họ. Không bắt buộc.
Những việc còn tranh luận trong họ, như chia phần đóng góp, chuyện đất đai, chuyện xây sửa lớn, không nên đưa vào phát biểu ngày giỗ. Nên để các trưởng chi bàn riêng vào một buổi khác. Ngày giỗ là ngày con cháu gặp nhau, giữ cho nó nhẹ nhàng thì năm sau người ta còn muốn về.
Khung buổi họp mặt sau phần lễ
Bảng sau là khung gợi ý cho họ có khoảng 100 đến 300 người dự, họp tại sân nhà thờ họ hoặc nhà trưởng họ. Họ nhỏ thì gộp, họ lớn có thể thêm phần khuyến học riêng.
| Phần | Thời lượng | Người phụ trách |
|---|---|---|
| Ổn định chỗ ngồi theo chi, ngành | 10 phút | Người dẫn, các trưởng chi |
| Lời chào, giới thiệu các chi về dự | 3 phút | Người dẫn |
| Phát biểu của trưởng họ | 5–7 phút | Trưởng họ |
| Báo cáo việc chung và thu chi quỹ | 5–7 phút | Trưởng ban liên lạc |
| Đón con cháu ở xa, người mới về họ | 5 phút | Người dẫn mời đại diện |
| Ghi nhận con cháu có việc vui trong năm | 5 phút | Trưởng ban liên lạc |
| Ý kiến con cháu (nếu có) | 5 phút | Người dẫn điều phối |
| Mời ăn cỗ, chụp ảnh chung | 5 phút | Người dẫn |
Tổng phần nói khoảng 40 phút. Họ đông, ngồi ngoài sân nắng, nên rút xuống 25 phút và đưa phần báo cáo chi tiết thành tờ in. Các cụ cao tuổi nên ngồi chỗ có mái che, gần loa vừa phải.
Bài mẫu: trưởng họ phát biểu ngày giỗ tổ
Bài mẫu dài khoảng năm phút. Khi nói việc chung, dùng "chúng ta", "họ ta"; khi nói vai mình, dùng "hội đồng gia tộc", "ban liên lạc", "anh em trong họ". Cách xưng như vậy làm người nghe thấy mình cùng một nhà, thay vì nghe một người đứng trên nói xuống. Ví dụ giả định: họ Phạm ở một làng ven biển.
"Kính thưa các cụ cao niên trong họ, thưa các ông các bà, thưa các trưởng chi, thưa toàn thể con cháu họ Phạm gần xa. Hôm nay, ngày mười hai tháng Giêng, theo nếp của họ ta từ bao đời, con cháu lại về đây trong ngày giỗ cụ tổ. Thay mặt hội đồng gia tộc, xin được kính chào và cảm ơn tất cả bà con đã về dự, đặc biệt là con cháu các chi ở xa đã thu xếp công việc, vượt mấy trăm cây số để về với họ.
Theo gia phả còn giữ được, cụ tổ họ ta về khai phá vùng đất này đã hơn hai trăm năm. Từ một gia đình, nay họ ta có năm chi, con cháu sinh sống ở nhiều tỉnh thành trong nước và cả nước ngoài. Mỗi năm một lần về đây, không phải để làm điều gì lớn lao, mà để con cháu nhận mặt nhau, biết mình là ai, từ đâu ra, và nhắc nhau sống cho tử tế.
Năm qua, họ ta có nhiều việc vui: thêm mười một cháu được sinh ra, sáu đôi nên duyên vợ chồng, nhiều cháu đỗ đạt, có việc làm ổn định. Họ cũng tiễn đưa ba cụ cao niên về với tổ tiên; xin cả họ dành một phút tưởng nhớ các cụ. Ban liên lạc đã đi thăm hỏi các gia đình có người ốm đau, hỗ trợ một số cháu hoàn cảnh khó khăn tiếp tục đi học, chi tiết lát nữa anh Phạm Văn Tâm sẽ báo cáo.
Năm tới, hội đồng gia tộc mong con cháu giữ liên lạc thường xuyên hơn, các chi cập nhật cho ban liên lạc tên các cháu mới sinh để bổ sung gia phả. Mong con cháu đi làm ăn xa nhớ gọi điện về hỏi thăm ông bà, cha mẹ; có điều kiện thì đưa các cháu nhỏ về quê dịp hè cho các cháu biết họ hàng.
Một lần nữa, xin chúc các cụ mạnh khoẻ, chúc con cháu họ Phạm làm ăn thuận lợi, gia đình hoà thuận. Xin cảm ơn bà con."
Đoạn báo cáo ngắn của ban liên lạc
Báo cáo của ban liên lạc là phần người ta dễ chán nhất nếu đọc dài, nhưng lại là phần người ta để ý nhất khi có chuyện tiền bạc. Cách làm cân bằng: nói ngắn những việc đã làm bằng lời, còn chi tiết thu chi thì in ra tờ rời hoặc dán lên bảng tin của nhà thờ họ để ai muốn xem thì xem kỹ. Trên micro chỉ nói tổng số và các khoản lớn.
Đoạn mẫu, ví dụ giả định, số liệu bạn thay theo sổ quỹ thật của họ: "Thưa các cụ, thưa bà con. Ban liên lạc xin báo cáo ngắn gọn việc chung năm qua. Về thăm hỏi, ban đã đến thăm mười bốn gia đình có người ốm nặng và chín gia đình có tang. Về khuyến học, họ đã trao quà động viên cho các cháu thi đỗ đại học và các cháu hoàn cảnh khó khăn, danh sách có trong tờ thông báo. Về tu sửa, mùa mưa năm ngoái mái nhà thờ bị dột, ban đã cùng các trưởng chi thay ngói phần hậu cung. Về quỹ, tổng thu, tổng chi và số dư đều ghi trong tờ thông báo phát cho các chi, sổ quỹ để tại nhà anh trưởng ban, bà con nào muốn xem chi tiết xin cứ đến."
Chú ý câu cuối, mời bà con xem sổ. Câu đó quan trọng hơn mọi lời giải thích: nó cho thấy ban liên lạc minh bạch và không ngại kiểm tra.
Về khuyến học, nếu họ có trao quà cho con cháu đang đi học, nên gọi là quà động viên và trao cho mọi cháu đạt một mốc rõ ràng, như đỗ vào trường mới, chứ không xếp thứ hạng các cháu trước cả họ. Trẻ nhỏ đứng lên nhận quà mà nghe đọc "giải nhất, giải nhì" giữa đông người thì cháu được giải thấy áp lực, cháu không được thấy tủi.
Nói với con cháu ở xa và lớp trẻ
Đón người về lần đầu. Người dẫn mời đoàn con cháu từ xa đứng lên, giới thiệu họ thuộc chi nào, về từ đâu: "Xin giới thiệu với cả họ, đây là gia đình anh Phạm Quốc Việt, cháu năm đời của cụ tổ, chi thứ ba, lần đầu đưa các con từ thành phố về quê dự giỗ." Một tràng vỗ tay làm người mới thấy được đón nhận.
Nói bằng ngôn ngữ chung. Lớp trẻ lớn lên ở thành phố không quen những từ như "hậu duệ", "tộc biểu". Bài nói nên dùng lời thường: "cụ tổ", "các chi", "anh em họ hàng".
Có việc cụ thể cho lớp trẻ. Thay vì dặn chung chung "giữ gìn truyền thống", giao một việc rõ: lập nhóm liên lạc của con cháu, giúp số hoá gia phả, chụp ảnh lưu lại ngày giỗ. Người trẻ thích được giao việc hơn là được dặn dò.
Không trách người vắng. Đừng nêu tên chi nào, gia đình nào năm nay không về. Người có mặt nghe cũng ngại, người vắng nghe kể lại càng không muốn về năm sau.
Không so sánh chi giàu chi nghèo. Ghi nhận đóng góp thì cảm ơn chung, không đọc to ai góp bao nhiêu. Người góp ít vì hoàn cảnh sẽ thấy mình bị đặt thấp hơn trước cả họ.
Cách tập cho người lớn tuổi lần đầu phát biểu trước họ
Nhiều trưởng họ đã ngoài bảy mươi, quen nói chuyện ở chiếu rượu nhưng ngại cầm giấy đọc. Con cháu có thể giúp theo các bước sau:
- Ngồi nghe ông kể những điều ông muốn nói, ghi lại đúng lời ông, không thêm từ hoa mỹ.
- Sắp lời ông thành năm đoạn theo khung ở trên, in chữ cỡ lớn, giãn dòng, mỗi trang chỉ vài đoạn.
- Đọc cho ông nghe, hỏi chỗ nào ông muốn sửa. Bỏ những câu ông thấy "không phải giọng mình".
- Để ông đọc to một lần ở nhà, bấm giờ. Nếu quá bảy phút, cắt phần nhắc lại việc năm trước.
- Hôm giỗ, đặt một chiếc ghế hoặc bục thấp cạnh micro để ông tựa tay, có cốc nước sẵn.
Nếu ông muốn nói không cần giấy thì càng tốt; chỉ cần một tấm thẻ ghi năm ý chính để nhìn khi quên. Lời nói tự nhiên của người cao tuổi trong họ luôn có sức nặng hơn bài viết trơn tru.
Câu hỏi thường gặp
Ngày giỗ tổ dòng họ có bắt buộc phát biểu không?
Không bắt buộc, họ nhỏ chỉ có phần lễ và ăn cỗ. Tuy vậy, khi họ đã đông, con cháu ở nhiều nơi, một bài nói ngắn của trưởng họ giúp mọi người hiểu việc chung, biết những ai về lần đầu và nghe được báo cáo quỹ một cách công khai.
Trưởng họ không nói được thì ai nói thay?
Thường là người con trưởng của trưởng họ, hoặc trưởng ban liên lạc, hoặc một cụ cao niên được hội đồng gia tộc đồng ý. Người nói thay nên mở đầu bằng câu nói rõ mình được trưởng họ uỷ quyền, để bà con hiểu và các cụ không phật ý.
Có nên đọc danh sách người đóng góp trong ngày giỗ?
Nên công khai bằng tờ in hoặc bảng tin để minh bạch, nhưng không đọc to từng tên kèm số tiền trên micro. Đọc to dễ tạo so sánh giữa các gia đình, làm người khó khăn ngại về dự những năm sau.
Phát biểu ngày giỗ họ có nên nhắc chuyện xây sửa nhà thờ họ không?
Nhắc ngắn là được, như thông báo họ đang có kế hoạch và sẽ họp các trưởng chi bàn cụ thể. Không nên mở cuộc bàn bạc chi tiết về phần đóng góp ngay giữa ngày giỗ, vì dễ tranh luận và làm buổi họp mặt mất vui.
Con cháu ở nước ngoài không về được thì nhắc thế nào?
Trưởng họ có thể nhắc một câu cảm ơn con cháu ở xa vẫn gửi lời hỏi thăm hoặc đóng góp. Nếu có điều kiện, ban liên lạc gọi video ngắn để họ chào cả họ trong vài phút. Không cần đọc thư dài, chỉ một lời chào là đủ ấm.
Giỗ họ có nên mời chính quyền địa phương phát biểu không?
Giỗ họ là việc của dòng họ nên thường không có phần phát biểu của chính quyền. Nếu họ có mời đại diện UBND xã hoặc trưởng thôn như khách quý, người dẫn chỉ giới thiệu và mời họ nói vài câu nếu họ muốn, không xếp thành phần bắt buộc.