Lễ động thổ hay khởi công công trình là buổi lễ ngắn nhất trong các dịp khánh thành, thường chỉ 20 đến 30 phút, diễn ra ngay trên khu đất trống với ba phần: giới thiệu công trình, phát biểu khởi công, nghi thức xúc đất. Người dẫn ở đây làm việc trong điều kiện khó: nắng gió, nền đất chưa phẳng, âm thanh dã chiến, khách đứng hoặc ngồi tạm dưới rạp. Lời dẫn càng gọn, chương trình càng an toàn.
Bài viết dành cho người được giao dẫn lễ khởi công nhà xưởng, toà văn phòng, trường học tư thục, cũng như người thân đứng ra nói vài lời trong lễ động thổ nhà ở gia đình. Bài chỉ bàn phần nghi thức công bố và lời nói; phần lễ theo tập quán (nếu chủ nhà có làm) thường được thực hiện riêng trước đó, theo cách của từng gia đình, không thuộc phạm vi bài. Tên đơn vị, tên người trong lời mẫu là giả định.
Động thổ, khởi công và phần việc của người dẫn
Trong cách gọi thường ngày, “động thổ” và “khởi công” hay được dùng lẫn. Với công trình doanh nghiệp, buổi lễ thường gọi là lễ khởi công, có đại biểu, có bài phát biểu, có nghi thức xúc đất hoặc ấn nút trên sa bàn. Với nhà ở gia đình, buổi lễ thường gọi là động thổ, quy mô nhỏ, chủ yếu là gia đình, họ hàng, nhà thầu và vài người hàng xóm.
Người dẫn chịu trách nhiệm phần chương trình công bố: chào khách, giới thiệu thành phần, giới thiệu công trình, mời phát biểu, điều phối nghi thức xúc đất và kết thúc. Phần chuẩn bị mặt bằng, rạp, an toàn công trường thuộc về nhà thầu và ban tổ chức, nhưng người dẫn cần nắm được để nói đúng và nhắc khách đúng lúc.
Điểm khác với lễ khánh thành là lễ khởi công nói về tương lai. Khán giả chưa nhìn thấy công trình, nên lời dẫn và bài phát biểu phải giúp họ hình dung: công trình sẽ cao bao nhiêu tầng, phục vụ ai, khi nào xong. Sa bàn, bản phối cảnh in lớn đặt cạnh rạp là công cụ hỗ trợ tốt, người dẫn nên mời khách xem trước hoặc sau phần lễ.
Chương trình khởi công 30 phút ngoài công trường
Khung dưới đây áp dụng cho lễ khởi công có đại biểu, khoảng 80 đến 150 khách, diễn ra buổi sáng. Lễ động thổ nhà ở gia đình rút gọn, xem phần cuối bài.
| Thời gian | Nội dung | Ghi chú cho người dẫn |
|---|---|---|
| 7:30–8:00 | Đón khách, phát mũ bảo hộ, mời ngồi | Kiểm danh sách đại biểu, thử micro ở vị trí có gió |
| 8:00–8:04 | Tuyên bố lý do, giới thiệu đại biểu | Đọc theo danh sách ban tổ chức đã duyệt |
| 8:04–8:10 | Giới thiệu tóm tắt công trình | Đại diện chủ đầu tư hoặc tư vấn thiết kế, có thể chỉ vào sa bàn |
| 8:10–8:16 | Phát biểu khởi công của chủ đầu tư | Bài ngắn, khoảng năm phút |
| 8:16–8:20 | Phát biểu của đại diện chính quyền (nếu nhận lời) | Chỉ mời khi đã thống nhất trước |
| 8:20–8:23 | Đại diện nhà thầu cam kết tiến độ, an toàn | Hai đến ba phút |
| 8:23–8:30 | Nghi thức xúc đất khởi công, chụp ảnh | Dẫn đại biểu ra khu nghi thức, nhắc đội mũ |
Lễ khởi công ngoài trời nên kết thúc trước khi nắng gắt. Nếu tổ chức ở các tỉnh phía Nam vào mùa khô, bắt đầu sớm hơn nửa tiếng so với khung trên là hợp lý; ở các tỉnh phía Bắc vào mùa đông thì có thể dời muộn hơn để khách không bị lạnh.
Lời dẫn mở đầu và giới thiệu công trình
Lời mở đầu lễ khởi công nên nêu ngay tên công trình và địa điểm, vì nhiều khách đến lần đầu chưa hình dung khu đất này sẽ thành gì. Lời mẫu, ví dụ giả định: “Kính thưa quý vị đại biểu, quý vị khách quý. Sáng nay, tại khu đất này, Công ty Cổ phần Dệt may Hoàng Long trân trọng tổ chức lễ khởi công xây dựng nhà máy may xuất khẩu số ba. Ban tổ chức xin chân thành cảm ơn quý vị đã có mặt từ sớm.” Tiếp theo là phần giới thiệu đại biểu, theo danh sách đã được duyệt, khách mời trước, chủ nhà sau.
Lời mời giới thiệu công trình nên gợi được hình ảnh: “Để quý vị hình dung công trình sẽ được xây dựng trên khu đất này, xin trân trọng kính mời ông Đỗ Văn F, Giám đốc ban quản lý dự án, giới thiệu tóm tắt về nhà máy.” Người giới thiệu nên đứng cạnh sa bàn hoặc bản phối cảnh, chỉ hướng cổng chính, khu nhà xưởng, khu nhà ăn ngay trên khu đất thật để khách nhìn theo.
Ngoài trời, gió làm âm thanh vỡ và khó nghe ở hàng ghế sau. Người dẫn nên nói chậm hơn trong phòng kín, ngắt câu ngắn, và đứng ở vị trí loa không chĩa thẳng vào micro. Nếu thấy hàng ghế sau nghiêng người nghe, chủ động mời khách ngồi dịch lên trên những ghế trống phía trước.
Lời phát biểu khởi công mẫu của chủ đầu tư
Bài phát biểu khởi công ngắn hơn bài khánh thành vì chưa có nhiều điều để kể. Ba ý cần có: vì sao xây, sẽ xây gì, cam kết làm đúng. Lời mẫu tự viết, ví dụ giả định:
“Kính thưa quý vị đại biểu, quý vị khách quý. Thay mặt Ban giám đốc Công ty Hoàng Long, xin trân trọng cảm ơn quý vị đã đến dự lễ khởi công hôm nay. Nhà máy may số ba được xây dựng để chuyển toàn bộ dây chuyền đang thuê xưởng tạm về một địa điểm ổn định, gần nơi ở của phần lớn công nhân hiện nay. Theo kế hoạch, công trình hoàn thành sau khoảng mười hai tháng, tạo việc làm ổn định cho người lao động trong vùng. Công ty cam kết cùng nhà thầu bảo đảm an toàn lao động trên công trường, giữ vệ sinh môi trường, hạn chế tối đa ảnh hưởng đến bà con xung quanh trong suốt thời gian thi công. Kính mong tiếp tục nhận được sự hướng dẫn, hỗ trợ của chính quyền địa phương và sự thông cảm của bà con. Xin trân trọng cảm ơn.”
Câu cam kết với người dân xung quanh là chi tiết nhiều bài phát biểu khởi công bỏ qua, trong khi đó chính là những người sẽ chịu bụi, tiếng ồn, xe tải ra vào suốt một năm. Một lời nói trước từ chủ đầu tư giúp quan hệ với hàng xóm dễ chịu hơn nhiều.
Không nên đưa vào bài phát biểu khởi công những con số chưa chắc, như ngày hoàn thành chính xác hay doanh thu dự kiến. Công trình xây dựng thường chậm vì thời tiết và thủ tục; nói “khoảng mười hai tháng” an toàn hơn “ngày mười lăm tháng chín năm sau”.
Nghi thức xúc đất: lời dẫn và sắp người
Nghi thức xúc đất là khoảnh khắc chính của buổi lễ và cũng là lúc dễ lộn xộn nhất, vì đại biểu phải rời ghế, đi qua nền đất, cầm xẻng. Người dẫn phối hợp với nhân viên lễ tân theo các bước:
- Thông báo trước khi mời: “Sau đây là nghi thức khởi công. Kính mời quý vị đại biểu có tên sau đây di chuyển ra khu nghi thức theo hướng dẫn của nhân viên lễ tân.”
- Đọc tên đại biểu theo thứ tự đứng từ giữa ra hai bên, người được mời đứng giữa là người có chức vụ cao nhất hoặc chủ đầu tư, tuỳ ban tổ chức thống nhất.
- Nhắc đội mũ bảo hộ, cẩn thận bước trên nền đất, nhất là với đại biểu lớn tuổi hoặc đi giày cao gót; nhân viên lễ tân đi kèm từng người.
- Khi mọi người đã cầm xẻng, nhìn người phụ trách hậu cần ra hiệu rồi mới đếm: “Xin mời quý vị cùng thực hiện nghi thức khởi công. Một, hai, ba!”
- Tuyên bố ngay sau khi xúc đất: “Xin chúc mừng công trình nhà máy may số ba chính thức khởi công.” Bật nhạc, mời vỗ tay.
- Mời chụp ảnh lưu niệm tại khu nghi thức khoảng hai phút, rồi mời đại biểu trở lại rạp hoặc tham quan sa bàn.
Một số công trình dùng nghi thức ấn nút trên sa bàn thay cho xúc đất để tránh đi lại trên nền đất. Lời dẫn tương tự, chỉ khác câu đếm nhịp và nhắc đại biểu cùng đặt tay lên nút.
An toàn và hậu cần người dẫn cần biết ở công trường
Người dẫn không phụ trách an toàn, nhưng là người cầm micro nên phải nói được những thông báo an toàn đúng lúc. Trước buổi lễ, hỏi nhà thầu và ban tổ chức những điều sau:
- Lối đi từ rạp đến khu nghi thức có được trải bạt, lót ván không, có chỗ nào trũng, trơn cần nhắc khách.
- Máy móc thi công đã được dừng và đưa ra xa khu lễ chưa; nếu còn máy đậu gần, nhắc khách không lại gần chụp ảnh.
- Mũ bảo hộ phát ở đâu, có đủ cho tất cả đại biểu ra khu nghi thức không.
- Có lều y tế hoặc người sơ cứu không; nếu có khách bị say nắng, người dẫn cần biết gọi ai.
- Phương án khi trời đổ mưa: rút gọn phát biểu, chuyển nghi thức vào trong rạp bằng ấn nút, hay dời giờ.
- Giới hạn khu vực khách được đi lại sau lễ, vì nhiều khách tò mò muốn đi xem cả khu đất.
Thông báo an toàn nên ngắn, rõ, không làm khách lo lắng. Câu như “để bảo đảm an toàn, xin quý vị đi theo lối đi đã trải bạt” đủ để mọi người làm đúng mà không làm hỏng không khí buổi lễ.
Động thổ nhà ở gia đình: lời ngắn của chủ nhà
Lễ động thổ nhà ở gia đình thường không cần người dẫn chương trình. Sau phần lễ theo tập quán của gia đình (nếu có), chủ nhà hoặc người lớn tuổi trong nhà nói vài lời trước khi xúc nhát đất đầu tiên. Lời mẫu, ví dụ giả định: “Hôm nay gia đình con xin phép bắt đầu xây nhà trên mảnh đất này. Con cảm ơn các bác, các chú đã đến chung vui; cảm ơn anh Toàn và đội thợ sẽ gắn bó với gia đình trong mấy tháng tới. Trong thời gian xây, chắc chắn có lúc ồn ào, bụi bặm, gia đình xin bà con lối xóm thông cảm, có gì chưa phải xin cứ nói thẳng để con nhắc đội thợ.”
Lời nói này ngắn nhưng làm được việc quan trọng nhất: xin phép hàng xóm. Nhà ở trong ngõ, trong khu dân cư, việc xây dựng ảnh hưởng trực tiếp đến những nhà xung quanh; một lời xin lỗi trước giúp mọi chuyện về sau dễ dàng hơn nhiều so với việc để hàng xóm phải sang phàn nàn.
Nếu chủ nhà còn trẻ, có thể nhờ ông bà, bố mẹ hoặc người lớn trong họ nói thay, chủ nhà chỉ cảm ơn ngắn. Sau lời nói, mời người lớn tuổi nhất cùng chủ nhà và người đại diện nhà thầu xúc đất. Toàn bộ phần nói không quá năm phút, rồi mời mọi người dùng nước, bánh kẹo đã chuẩn bị.
Câu hỏi thường gặp
Lễ khởi công công trình có bắt buộc phải có không?
Không bắt buộc. Lễ khởi công là hoạt động tuỳ chủ đầu tư, nhằm công bố dự án, cảm ơn các bên và tạo không khí khởi đầu. Một số công trình nhỏ chỉ làm buổi gặp mặt ngắn với nhà thầu ngay tại công trường. Việc thông báo khởi công theo quy định xây dựng là thủ tục riêng, cần làm đúng dù có tổ chức lễ hay không.
Ai nên được mời xúc đất trong lễ khởi công?
Thường là đại diện chủ đầu tư, đại biểu chính quyền hoặc cơ quan quản lý nếu có mặt và nhận lời, đại diện nhà thầu chính, đơn vị tư vấn thiết kế, ngân hàng tài trợ. Số người tuỳ chiều dài khu nghi thức, phổ biến từ năm đến chín người. Danh sách do ban tổ chức chốt trước.
Lễ động thổ nhà ở có cần mời chính quyền phường, xã không?
Không cần. Lễ động thổ nhà ở là việc riêng của gia đình. Có gia đình mời tổ trưởng tổ dân phố hoặc trưởng thôn đến chung vui như một phép lịch sự với khu dân cư, nhưng không có nghi thức phát biểu bắt buộc nào.
Người dẫn có cần đội mũ bảo hộ khi dẫn lễ khởi công không?
Khi đứng ở bục dưới rạp thì thường không cần, nhưng khi di chuyển ra khu nghi thức hoặc đi cùng đoàn tham quan khu đất thì nên đội như mọi người. Người dẫn đội mũ cũng là cách nhắc khách làm theo mà không phải nói nhiều lần.
Lễ khởi công có nên tổ chức tiệc sau đó không?
Tuỳ chủ đầu tư. Nhiều nơi chỉ mời nước, bánh nhẹ dưới rạp sau nghi thức, vì công trường không phù hợp cho tiệc lớn. Nếu tổ chức tiệc, nên chuyển về địa điểm khác và thông báo rõ trong lời bế mạc để khách biết đường di chuyển.
Lời dẫn có cần nhắc đến ngày giờ được chọn cho lễ khởi công không?
Không cần. Người dẫn chỉ công bố chương trình và giới thiệu công trình. Việc gia đình hay doanh nghiệp chọn ngày giờ theo cách nào là chuyện riêng của chủ nhà, không nên đưa vào lời dẫn trước đông khách, đại biểu.