Kịch bản cầm tay là bản rút gọn của kịch bản tổng, chỉ chứa những gì người dẫn cần nhìn trong lúc nói: lời dẫn của mình, tên người cần mời, giờ dự kiến và tín hiệu cho phía âm thanh. Nó không phải tờ chương trình phát cho khách, cũng không phải bản kế hoạch dày của ban tổ chức. Làm đúng, một xấp thẻ hay vài tờ giấy gấp đôi giúp bạn không bao giờ bị lạc dù quên sạch lời.
Người tự dẫn thường nhận từ ban tổ chức một tệp kịch bản dài, có cả phần hậu cần, phần trang trí, phần ai đứng đâu. Mang nguyên tệp đó lên sân khấu là cách nhanh nhất để lật nhầm trang. Bài này hướng dẫn cách chuyển tệp ấy thành bản cầm tay, cách in, cách đánh dấu chỗ ngắt hơi và chỗ khó đọc, rồi cách cầm và lật trong khi nói.
Kịch bản tổng và kịch bản cầm tay khác nhau ở đâu
Kịch bản tổng phục vụ cả đội: ai lo âm thanh, ai dẫn đại biểu, lúc nào mang hoa, lúc nào bật màn hình. Nó thường được viết dạng bảng nhiều cột, chữ nhỏ, có những dòng ghi chú như "kiểm tra lại với bộ phận hậu cần". Người dẫn cần đọc kịch bản tổng ít nhất hai lần để hiểu toàn cảnh, nhưng không nên cầm nó trên tay khi đứng trước khách.
Kịch bản cầm tay chỉ có những dòng người dẫn phải nói hoặc phải biết ngay trong khoảnh khắc đó. Một dòng như "nhân viên lễ tân đưa đại biểu lên sân khấu" không cần có trong bản cầm tay, nhưng câu "Kính mời ông Nguyễn Văn A, Giám đốc Công ty X, lên trao giấy khen" thì phải có, viết đủ, kiểm đúng từng chữ. Nói gọn, bản tổng trả lời câu hỏi "cả đội làm gì", còn bản cầm tay trả lời "lúc này mình nói gì và sau đó là gì".
Vì thế, khi nhận kịch bản tổng, việc đầu tiên là đọc và đánh dấu bằng bút màu những dòng có chữ "MC" hoặc "người dẫn", những tên người được mời và những mốc giờ. Phần còn lại bạn chỉ cần biết, không cần chép. Nếu ban tổ chức chưa có kịch bản tổng, bạn sẽ phải tự dựng một bản sơ lược; phần tổ chức kịch bản chương trình theo từng dịp có ở các danh mục khác của trang, ở đây chỉ bàn bản để cầm tay.
Mỗi trang (hoặc mỗi thẻ) nên có những gì
Nguyên tắc dễ nhớ: một thẻ một đoạn. Mỗi lần chuyển phần là một thẻ mới, để bạn không bao giờ phải tìm giữa trang. Bảng dưới liệt kê các thành phần của một thẻ chuẩn.
| Thành phần | Vị trí trên thẻ | Ví dụ |
|---|---|---|
| Số thứ tự thẻ | Góc trên bên phải, chữ to | Thẻ 7/18 |
| Giờ dự kiến | Góc trên bên trái | 19 giờ 25 |
| Tên phần | Dòng đầu, in đậm | Vinh danh nhân viên xuất sắc |
| Lời dẫn | Thân thẻ, chữ to, dòng thưa | Lời mời, lời chuyển, đã viết đủ |
| Tên và chức danh cần đọc | Thân thẻ, gạch chân, có phiên âm nếu khó | Bà Lê Thị B, Trưởng phòng Kinh doanh |
| Tín hiệu cho âm thanh, màn hình | Dòng cuối, trong ngoặc vuông | [nhạc trao giải vào khi khách bước lên] |
| Thẻ tiếp theo là gì | Dòng cuối cùng, chữ nghiêng | Tiếp: tiết mục múa của phòng Kế toán |
Dòng cuối cùng "tiếp theo là gì" là chi tiết người mới hay bỏ qua nhưng lại cứu nguy nhiều nhất. Khi một tiết mục kết thúc sớm hay ban tổ chức ra hiệu đổi thứ tự, bạn chỉ cần nhìn xuống dòng ấy là biết mình đang ở đâu trong chương trình.
In và trình bày cho dễ nhìn dưới đèn sân khấu
Cỡ chữ lớn hơn bạn nghĩ. Dưới đèn chiếu, cầm giấy cách mắt khoảng một gang tay rưỡi, chữ cỡ thường của văn bản gần như không đọc được khi hồi hộp. Lời dẫn nên in cỡ lớn, giãn dòng rộng, mỗi dòng không quá mười hai đến mười lăm tiếng.
Giấy cứng, khổ nhỏ. Thẻ bằng giấy bìa mỏng cỡ nửa trang A5 dễ cầm một tay, không quăn, không phát tiếng sột soạt qua micro. Nếu dùng giấy thường, gấp đôi và kẹp vào một bìa cứng nhỏ màu tối.
Chỉ in một mặt. In hai mặt khiến bạn phải lật ngửa thẻ trước khách và dễ đọc nhầm mặt. Mặt sau để trống, có thể ghi số thứ tự bằng bút để nhặt lại khi rơi.
Màu chữ đậm, nền sáng không bóng. Giấy bóng loá dưới đèn. Giấy màu kem hoặc trắng mờ, chữ đen đậm là dễ đọc nhất. Tránh tô màu dạ quang lên cả đoạn vì dưới ánh đèn vàng màu đó gần như mất hẳn.
Đục lỗ hoặc buộc dây ở góc. Một khoen tròn nhỏ ở góc trên bên trái giữ cả xấp thẻ đúng thứ tự, lật như lật sổ, không lo rơi tung. Nếu không có khoen, ít nhất đánh số rõ ràng.
Mang theo một bản dự phòng. Để một bản cầm tay thứ hai ở bàn âm thanh hoặc trong túi người phụ trách. Nếu bạn làm đổ nước lên xấp thẻ hay để quên ở hậu trường, vẫn còn bản kia.
Ký hiệu đánh dấu: chỗ ngắt hơi, chỗ nhấn, chỗ khó
Sau khi in, cầm bút chì và đọc to từng thẻ, đánh dấu ngay lên giấy. Dùng một bộ ký hiệu riêng, ít thôi và nhất quán, để nhìn là hiểu.
- Một gạch xiên ở chỗ ngắt hơi ngắn, hai gạch xiên ở chỗ dừng hẳn chờ khách vỗ tay hoặc chờ tiết mục vào.
- Gạch chân những từ cần nhấn: tên người được vinh danh, con số quan trọng, tên giải thưởng.
- Viết phiên âm nhỏ phía trên tên khó đọc, tên người dân tộc, tên nước ngoài, theo cách người đó hoặc ban tổ chức xác nhận.
- Khoanh tròn những chỗ có thể thay đổi vào phút cuối, ví dụ tên người trao giải có thể chưa chốt, để nhớ hỏi lại trước giờ.
- Vẽ một mũi tên lên ở chỗ cần nói chậm, vui hơn; mũi tên xuống ở chỗ cần nói chậm, trầm hơn, như lúc mời phút mặc niệm trong lễ kỷ niệm.
- Đánh một dấu sao ở những đoạn có thể bỏ nếu chương trình bị trễ giờ, để khi cần rút ngắn bạn biết ngay phải cắt chỗ nào.
Đừng đánh dấu quá dày. Một thẻ chi chít ký hiệu cũng khó đọc như một thẻ không có gì. Nếu thấy một đoạn cần quá nhiều ký hiệu mới đọc trôi, đó là dấu hiệu nên viết lại câu cho ngắn hơn, không phải thêm ký hiệu.
Cột giờ và chỗ dư: giữ chương trình trong khung
Mỗi thẻ ghi giờ dự kiến ở góc giúp bạn biết chương trình đang sớm hay muộn chỉ bằng một cái liếc đồng hồ. Đặt một đồng hồ ở nơi bạn nhìn thấy mà khách không để ý, ví dụ mép bục phát biểu hay dưới chân sân khấu, hoặc nhờ người phụ trách giơ tín hiệu tay khi còn năm phút cho mỗi phần. Xem điện thoại trên sân khấu thì không nên, khách sẽ hiểu là bạn đang mất tập trung.
Khi soạn, hãy chuẩn bị sẵn hai loại thẻ phụ. Loại thứ nhất là thẻ lấp khoảng trống, gồm vài câu dùng được nếu tiết mục sau chưa sẵn sàng: một câu nhắc lại ý nghĩa buổi lễ, một lời cảm ơn những người góp công chuẩn bị, một thông báo nhỏ về hậu cần như chỗ gửi xe hay giờ dùng tiệc. Loại thứ hai là phiên bản rút gọn của những đoạn đánh dấu sao, để khi trễ giờ bạn đọc bản ngắn thay vì bản dài.
Một mẹo nhỏ: ghi giờ dự kiến hơi sớm hơn thực tế khoảng vài phút ở các phần đầu. Chương trình hầu như luôn trễ ở phần đầu vì khách đến muộn và đại biểu phát biểu dài hơn dự kiến. Có chỗ dư ở đầu thì phần sau ít bị ép. Nhưng phần kết thúc, nhất là giờ mời dùng tiệc, cần giữ đúng như đã báo cho khách.
Bản sao cho người lo âm thanh và màn hình
Người tự dẫn ở các buổi nhỏ thường làm việc với một người lo âm thanh không quen kịch bản. Một bản sao rõ ràng giúp hai người không phải ra hiệu loạn xạ giữa chương trình.
- Sao bản cầm tay, giữ nguyên số thẻ để hai người cùng gọi "thẻ 7" là hiểu nhau.
- Tô màu các dòng trong ngoặc vuông, tức các tín hiệu nhạc vào, nhạc ra, bật video, tắt micro bục.
- Ghi câu cuối cùng của bạn trước mỗi tín hiệu, ví dụ "sau câu: xin mời quý vị cùng thưởng thức", để người lo âm thanh biết chính xác lúc nào bấm.
- Thống nhất ba tín hiệu tay: tăng tiếng micro, giảm nhạc nền, dừng nhạc. Dùng đúng ba thôi, nhiều hơn sẽ nhầm.
- Đi qua toàn bộ các tín hiệu một lần trong buổi tổng duyệt, kể cả bật thử từng đoạn nhạc và video.
- Trước giờ khai mạc mười lăm phút, kiểm tra lại với nhau những thay đổi phút cuối và cùng sửa trên cả hai bản.
Phần kỹ thuật âm thanh, chống hú micro hay đặt loa có tài liệu riêng ở nhiều trang chuyên về sân khấu. Việc của người dẫn chỉ là để người lo âm thanh luôn biết mình đang ở thẻ nào.
Cầm và lật thẻ khi đang nói
Tay không cầm micro sẽ cầm xấp thẻ, ở ngang thắt lưng hoặc ngực dưới, không che mặt. Khi cần đọc, đưa mắt xuống chứ không đưa thẻ lên. Đọc một cụm, ngẩng lên nói cụm đó với khách, rồi mới nhìn xuống đọc cụm tiếp. Kỹ thuật này gọi nôm na là "nhìn rồi nói": mắt đọc lúc miệng im, miệng nói lúc mắt nhìn khách. Ban đầu sẽ thấy chậm, nhưng khách nghe thấy tự nhiên hơn nhiều so với đọc liền một mạch.
Lật thẻ vào lúc khách đang vỗ tay hoặc lúc tiết mục đang diễn, không lật giữa câu. Thẻ đã dùng chuyển ra sau xấp, không bỏ vào túi hay đặt xuống bục, để nếu ban tổ chức đổi thứ tự bạn vẫn còn đủ. Nếu dẫn ở bục phát biểu có mặt nghiêng, có thể đặt thẻ lên đó, nhưng nhớ rằng nhiều bục có đèn đọc rất yếu, cần kiểm tra trước.
Cuối cùng, hãy chấp nhận rằng kịch bản cầm tay là chỗ dựa chứ không phải bài để đọc. Những người dẫn trông tự nhiên nhất thường chỉ nhìn thẻ khi cần tên người, chức danh hay con số; còn lời chuyển, lời cảm ơn họ nói bằng lời của mình. Bạn soạn kỹ để rồi không cần nhìn nhiều, và chính sự chắc chắn ấy làm giọng bạn vững hơn.
Câu hỏi thường gặp
Kịch bản cầm tay nên dùng thẻ hay giấy A4?
Thẻ giấy bìa cỡ nhỏ dễ cầm một tay, không quăn, không kêu sột soạt qua micro, nên hợp với người tự dẫn. Nếu chỉ có giấy A4, gấp đôi và kẹp vào bìa cứng màu tối, in một mặt, chữ to.
Có nên viết đủ từng chữ lời dẫn vào thẻ không?
Nên viết đủ những câu có tên người, chức danh, con số và lời mời quan trọng, vì đó là chỗ không được sai. Lời chuyển và lời cảm ơn có thể chỉ ghi ý chính để bạn nói bằng lời của mình cho tự nhiên.
Kịch bản cầm tay có cần ghi giờ không?
Nên ghi giờ dự kiến ở góc mỗi thẻ. Chỉ cần liếc đồng hồ là biết chương trình đang sớm hay muộn, từ đó quyết định đọc bản đầy đủ hay bản rút gọn của những đoạn có thể cắt.
Làm sao để không lật nhầm thẻ trên sân khấu?
Đánh số rõ ở góc mỗi thẻ, giữ quy tắc một thẻ một đoạn, ghi dòng tiếp theo là gì ở cuối thẻ và buộc khoen ở góc. Chỉ lật khi khách đang vỗ tay hoặc tiết mục đang diễn, không lật giữa câu.
Có cần đưa bản kịch bản cho người lo âm thanh không?
Rất nên. Đưa một bản sao giữ nguyên số thẻ, tô màu các tín hiệu nhạc và video, ghi câu cuối của người dẫn trước mỗi tín hiệu. Hai người cùng gọi theo số thẻ sẽ không phải ra hiệu loạn xạ.
Nếu ban tổ chức đổi thứ tự vào phút cuối thì làm thế nào?
Giữ nguyên các thẻ, chỉ sắp lại thứ tự và sửa dòng tiếp theo bằng bút. Báo ngay cho người lo âm thanh để họ sửa bản của mình. Đó là lý do mỗi đoạn nên nằm trên một thẻ riêng.