Khi hai nhà ở hai vùng miền khác nhau, lời phát biểu trong lễ hỏi, lễ cưới cần làm thêm ba việc so với bình thường: hỏi trước cách gọi tên lễ và trình tự của bên kia, chọn cách xưng hô cả hai bên cùng quen, và nhắc đến phong tục của bên kia bằng một câu tôn trọng. Làm được ba việc ấy, người nói vừa giữ được nếp nhà mình vừa khiến bên kia thấy được đón nhận.
Bài này dành cho người đại diện của nhà trai hoặc nhà gái khi hai bên khác vùng: Bắc với Nam, Trung với Nam, hay cùng miền nhưng khác tỉnh có tập quán riêng. Các khác biệt nêu dưới đây là "thường thấy", không phải quy định; mỗi gia đình, mỗi làng có nếp riêng, nên luôn hỏi lại bên kia. Mẫu lời tự viết, tên người giả định.
Những khác biệt hay gặp khi hai nhà khác vùng
Bảng dưới gom vài điểm khác biệt hay khiến người phát biểu lúng túng. Đây là cách gọi và cách làm thường thấy ở nhiều nơi, không đúng cho mọi gia đình.
| Điểm khác | Thường thấy ở nhiều nhà miền Bắc | Thường thấy ở nhiều nhà miền Nam |
|---|---|---|
| Tên buổi đầu tiên | Dạm ngõ, chạm ngõ | Lễ nói, đám nói, có nơi gộp vào lễ hỏi |
| Tên lễ định hôn | Lễ ăn hỏi | Lễ hỏi, đám hỏi |
| Lễ vật | Gọi là tráp, bê tráp | Gọi là mâm quả, bưng quả |
| Gọi nhà thông gia | Thông gia, ông bà thông gia | Sui gia, anh chị sui, ông bà sui |
| Gọi bố mẹ | Bố mẹ, thầy u ở một số vùng quê | Ba má, tía má ở một số vùng |
| Khoảng cách lễ hỏi và lễ cưới | Thường cách nhau vài tuần đến vài tháng | Nhiều nhà làm gần nhau, có khi cùng ngày |
Miền Trung có nhiều nét riêng theo từng tỉnh, có nơi gần với miền Bắc, có nơi gần với miền Nam; vùng Huế giữ nhiều nghi thức cẩn trọng. Thay vì đoán, người phát biểu nên hỏi thẳng nhà bên kia qua đôi trẻ: "Bên mình gọi lễ này là gì, trình tự thế nào?" Một câu hỏi tránh được nhiều lúng túng. Ngoài ra, ngay trong một miền cũng có khác biệt giữa thành phố và nông thôn: đám cưới ở Thành phố Hồ Chí Minh nhiều khi gọn hơn đám cưới ở một xã ven sông Tiền, đám cưới ở Hà Nội khác đám cưới ở làng quê Ninh Bình. Vì vậy, đừng mặc định rằng cùng miền là cùng nếp; người lớn hai nhà cùng tỉnh vẫn có thể có thói quen khác nhau về số lễ vật, cách trao lễ hay việc đọc tên quà.
Ba việc cần thống nhất trước buổi lễ
Trước mỗi buổi lễ, người đại diện nên dành nửa tiếng nói chuyện điện thoại với người đại diện bên kia, hoặc qua đôi trẻ, để chốt ba việc sau.
- Gọi tên lễ và trình tự: buổi này gọi là gì, phần trao lễ diễn ra trước hay sau lời phát biểu, có nghi thức trao nhẫn, đeo trang sức cho cô dâu hay không, có lễ trước bàn thờ gia tiên ngay trong buổi không.
- Ai nói và nói mấy lần: mỗi bên cử ai, bên nào nói trước, nói bao lâu; có người lớn tuổi nào muốn nói thêm không.
- Cách xưng hô: hai bên gọi nhau thế nào cho cả hai cùng thấy được tôn trọng; bố mẹ hai bên chênh tuổi nhiều thì gọi ông bà hay anh chị.
Ghi lại kết quả lên một tờ giấy, gửi ảnh cho đôi trẻ và người đại diện bên kia. Ngày lễ, người nói cứ theo tờ giấy ấy, không tự thêm nghi thức theo thói quen nhà mình khi chưa thống nhất. Nhiều cuộc lúng túng trong lễ hỏi khác vùng đến từ việc một bên tự làm thêm một bước mà bên kia không biết để chuẩn bị.
Nhắc phong tục bên kia một cách tôn trọng
Cách đơn giản nhất để bên kia thấy được đón nhận là nói thành lời rằng mình biết và tôn trọng nếp nhà họ. Chỉ một câu, đặt ở phần lý do hoặc phần cảm ơn, là đủ. Ví dụ giả định cho đại diện nhà trai miền Bắc vào nhà gái ở miền Tây: "Gia đình nhà trai ở xa, chưa rành hết phong tục trong này, nên đã nhờ cháu Thu Hà chỉ cho từng việc. Có điều gì chưa phải, kính mong anh chị sui bỏ qua."
Câu này làm được ba việc cùng lúc: dùng chữ "anh chị sui" quen thuộc với nhà gái, cho thấy nhà trai đã chịu khó tìm hiểu, và xin trước sự thông cảm nếu có sơ suất. Nhà gái nghe xong thường đáp lại bằng sự cởi mở, không khí cả buổi nhẹ đi.
Phía nhà gái cũng nên có một câu tương tự trong lời đáp, ví dụ giả định: "Nhà trai đi đường xa vào, lại chuẩn bị đúng theo nếp trong này, gia đình rất cảm động. Từ nay hai nhà là sui gia, phong tục mỗi bên một chút, miễn các cháu thương nhau là được." Câu cuối là câu khép mọi khác biệt, rất hợp để kết lời đáp.
Tránh những câu so sánh dù có ý vui, như "ngoài kia cưới rườm rà hơn" hay "trong này đơn giản quá". Người nói không có ý chê, nhưng người nghe bên kia dễ hiểu là nếp nhà mình bị đánh giá. Chỉ nói về sự khác nhau như một điều đáng quý, không xếp bên nào hơn.
Mẫu lời phát biểu của nhà trai khi vào nhà gái khác vùng
Mẫu sau là ví dụ giả định cho lễ hỏi, nhà trai ở Hưng Yên, nhà gái ở Đồng Tháp; người nói là ông chú của chú rể. Hai bên đã thống nhất gọi nhau là anh chị sui vì bố mẹ hai bên gần tuổi.
"Kính thưa ông bà, thưa anh chị sui cùng toàn thể gia đình. Nhà trai từ Hưng Yên vào, đường xa nhưng ai cũng vui vì hôm nay là ngày lành của các cháu. Thay mặt gia đình, xin cảm ơn anh chị sui đã chuẩn bị chu đáo, lại đón đoàn từ tối qua."
"Xin giới thiệu: đi cùng đoàn có bố mẹ cháu Minh Khôi là anh Nguyễn Văn B, chị Trần Thị C; người đang thưa chuyện là chú ruột của cháu. Ngoài quê gọi buổi này là lễ ăn hỏi, trong này gọi là lễ hỏi, tên khác nhau nhưng tấm lòng thì một. Hôm nay nhà trai mang mâm quả sang, xin được hỏi cưới cháu Thu Hà cho cháu Minh Khôi. Gia đình chưa rành phong tục trong này, có gì chưa phải mong anh chị sui chỉ bảo. Kính xin anh chị nhận lễ. Xin cảm ơn."
Chú ý mẫu dùng chữ "mâm quả" theo cách gọi của nhà gái thay vì "tráp" quen thuộc của nhà trai. Đây là chi tiết nhỏ nhưng có tác dụng lớn: nhà gái nghe đúng chữ của mình thì thấy được tôn trọng. Ngược lại, khi nhà gái ở miền Nam ra lễ cưới ở miền Bắc, đại diện nhà gái có thể dùng chữ "tráp", "thông gia" theo cách gọi bên nhà trai.
Từ ngữ và cách xưng hô dễ gây hiểu lầm
"Bác", "chú", "cậu" không giống nhau mọi nơi. Ở nhiều nhà miền Bắc, bác là anh chị của bố mẹ, chú là em trai của bố; ở nhiều nơi miền Nam, cách gọi có khi theo thứ tự khác hoặc dùng "bác" rộng hơn. Khi giới thiệu thành phần, nói rõ quan hệ bằng câu, ví dụ "anh trai của bố cháu", đỡ phụ thuộc vào cách gọi.
"Thông gia" và "sui gia". Hai chữ cùng nghĩa, chỉ khác vùng quen dùng. Chọn chữ của bên đang làm chủ nhà buổi lễ, hoặc dùng cả hai một lần: "từ nay hai nhà là thông gia, là sui gia." Câu như vậy vừa vui vừa gần gũi với cả hai họ.
Gọi tên lễ sai cũng không phải lỗi lớn. Nếu lỡ gọi "ăn hỏi" ở nhà gái quen gọi "đám hỏi", không cần sửa giữa chừng. Câu "tên gọi khác nhau nhưng tấm lòng thì một" như mẫu trên là cách khéo để biến khác biệt thành một điểm đáng nhớ.
Giọng nói và tốc độ. Người từ vùng này vào vùng kia, giọng nói lạ với người nghe lớn tuổi. Nói chậm hơn bình thường, phát âm rõ tên người, tránh từ địa phương quá hẹp. Các cụ bên kia nghe rõ được thì mới cảm được lời.
Câu đùa theo vùng miền. Tránh mọi câu đùa dựa trên định kiến vùng miền, dù đang phổ biến trên mạng. Trong lễ cưới, chỉ một câu đùa như vậy là đủ làm cả một họ chạnh lòng.
Khi người lớn hai bên đều muốn làm theo nếp nhà mình
Tình huống hay gặp: ông bà bên nhà trai muốn có đủ dạm ngõ, ăn hỏi, cưới cách nhau vài tháng; bên nhà gái muốn gộp lễ hỏi và lễ cưới gần nhau cho đỡ đi lại vì đường xa. Hoặc một bên muốn đọc tên lễ vật, bên kia thấy không cần. Những việc này thường được bố mẹ và đôi trẻ bàn trước; người đại diện phát biểu không nên là người quyết, nhưng nên biết kết quả để nói cho khớp.
Nếu đến ngày lễ vẫn có chỗ chưa thuận, nguyên tắc cho người phát biểu là: theo nếp của nhà đang làm chủ buổi lễ. Lễ ở nhà gái thì theo nhà gái, lễ ở nhà trai thì theo nhà trai. Người đại diện bên khách nên nói một câu thể hiện sự tôn trọng nếp nhà chủ, và để dành nếp nhà mình cho buổi lễ do nhà mình làm chủ.
Khi hai họ tổ chức hai tiệc ở hai nơi, ví dụ tiệc vu quy ở Đồng Tháp và tiệc thành hôn ở Hưng Yên, lời phát biểu ở mỗi nơi nên nhắc đến bên còn lại. Ở tiệc nhà gái, chủ hôn nhắc rằng hôm sau gia đình sẽ ra Bắc dự tiệc bên nhà trai; ở tiệc nhà trai, chủ hôn cảm ơn nhà gái đã đi đường xa ra. Những câu nối ấy khiến khách hai nơi đều cảm thấy hai tiệc là một đám cưới, không phải hai việc riêng.
Cuối cùng, đôi trẻ là cầu nối tốt nhất. Người đại diện nên hỏi các cháu nhiều hơn là tự đoán, vì đôi trẻ là người hiểu cả hai nhà. Một cuộc điện thoại mười phút với cô dâu hay chú rể trước buổi lễ thường giải quyết được những băn khoăn mà người lớn ngại hỏi thẳng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Hai nhà khác miền thì làm lễ theo phong tục bên nào?
Thường theo nếp của nhà đang làm chủ buổi lễ: lễ ở nhà gái theo nhà gái, lễ ở nhà trai theo nhà trai. Những việc lớn như số buổi lễ, khoảng cách giữa lễ hỏi và lễ cưới do bố mẹ và đôi trẻ hai bên bàn trước, người đại diện chỉ cần nắm kết quả để nói cho khớp.
Nên gọi nhà bên kia là thông gia hay sui gia?
Hai chữ cùng nghĩa, khác vùng quen dùng. Nên dùng chữ quen của bên đang làm chủ nhà buổi lễ, hoặc dùng cả hai một lần trong câu để vui và gần gũi. Quan trọng hơn chữ là cách nói tôn trọng, không khách sáo.
Người đại diện có nên nhắc đến sự khác biệt phong tục trong lời phát biểu không?
Nên, nhưng chỉ một câu và theo hướng tôn trọng: nhà mình đã tìm hiểu nếp nhà bên kia, mong được thông cảm nếu có sơ suất. Không so sánh bên nào hơn, không đùa về vùng miền.
Giọng nói hai miền khác nhau, làm sao cho người lớn bên kia nghe rõ?
Nói chậm hơn bình thường, phát âm rõ tên người và tên lễ, ngắt câu ngắn. Tránh từ địa phương quá hẹp; nếu dùng thì giải thích ngay bằng từ phổ thông. Đứng gần phía các cụ khi nói nếu phòng rộng.
Có cần thuê người phiên dịch khi hai nhà khác miền không?
Thường không cần vì cùng nói tiếng Việt. Chỉ cần người nói chậm và rõ. Nếu một bên có người lớn tuổi nói tiếng dân tộc hoặc tiếng nước ngoài, lúc đó mới cần người trong nhà dịch lại vài câu chính cho các cụ.
Đám cưới tổ chức hai tiệc ở hai tỉnh thì lời phát biểu có gì khác?
Mỗi tiệc vẫn theo khung bình thường, nhưng nên có câu nhắc đến tiệc bên kia: tiệc nhà gái nói gia đình sẽ đi dự tiệc nhà trai, tiệc nhà trai cảm ơn nhà gái đã đi đường xa. Câu nối giúp khách hai nơi thấy đây là một đám cưới chung.