Buổi ra mắt sách thường kéo dài 90 đến 120 phút, gồm năm phần: mở đầu, giới thiệu cuốn sách và tác giả, đọc trích đoạn, giao lưu với độc giả, rồi ký tặng. Người dẫn giữ vai cầu nối giữa tác giả và người đọc: nói đủ để người chưa đọc sách thấy tò mò, hỏi đủ để tác giả kể được điều không nằm trong trang sách, và giữ phần ký tặng có trật tự.
Bài viết dành cho người của nhà sách, thư viện, câu lạc bộ đọc sách hay nhà trường được giao dẫn buổi ra mắt, cũng như bạn bè được tác giả nhờ dẫn. Bài không bàn chuyện phát hành, bán sách hay giá bìa. Tên sách, tác giả, đơn vị trong lời mẫu đều là giả định.
Kịch bản buổi ra mắt sách 100 phút
Khung dưới đây cho buổi ra mắt một cuốn tản văn hoặc sách phi hư cấu, có một khách mời bình sách. Sách thiếu nhi hay sách chuyên môn sẽ cần chỉnh phần đọc trích đoạn và giao lưu.
| Thời lượng | Phần | Người dẫn làm gì |
|---|---|---|
| 10 phút | Đón khách, nhạc nhẹ | Đứng ở cửa chào khách quen, kiểm micro cho tác giả |
| 5 phút | Mở đầu, giới thiệu thành phần | Lời mở, giới thiệu tác giả, khách mời, đơn vị tổ chức |
| 10 phút | Đại diện đơn vị xuất bản hoặc tổ chức nói về cuốn sách | Mời và cảm ơn |
| 10 phút | Đọc trích đoạn | Giới thiệu người đọc và đoạn sẽ đọc |
| 25 phút | Trò chuyện với tác giả và khách mời | Đặt câu hỏi theo kịch bản |
| 20 phút | Giao lưu với độc giả | Mời câu hỏi, chuyền micro |
| 20 phút | Ký tặng, chụp ảnh | Hướng dẫn xếp hàng, thông báo kết thúc |
Phần trò chuyện và giao lưu chiếm gần nửa thời lượng, đó là lý do người ta đến buổi ra mắt thay vì chỉ mua sách. Đừng để phần phát biểu nghi thức ở đầu lấn sang.
Lời mở đầu và giới thiệu cuốn sách
Lời mở đầu ra mắt sách nên ấm và gần, khác giọng hội thảo. Mẫu: "Xin chào các bạn, chào quý vị độc giả. Hân hạnh chào đón mọi người đến với buổi ra mắt cuốn sách Những mùa nước nổi của tác giả Châu Văn C1, do Thư viện tỉnh X phối hợp với Câu lạc bộ Đọc sách Y tổ chức. Chiều nay, ngoài tác giả, chúng ta còn có nhà văn Lã Thị D1, người đã đọc bản thảo đầu tiên của cuốn sách, cùng trò chuyện."
Giới thiệu cuốn sách trong ba bốn câu: sách viết về gì, viết trong bao lâu, gồm những phần nào, và một chi tiết khiến người nghe muốn mở ra. "Cuốn sách gồm 24 tản văn, tác giả viết trong bốn năm sống ở một xã ven sông Hậu. Mỗi bài là một người hoặc một nghề gắn với mùa nước lên. Có một bài kể về người thợ đóng xuồng cuối cùng trong ấp, chiều nay chúng ta sẽ nghe đoạn đó."
Không tóm tắt cả cuốn sách hay nói trước những tình tiết bất ngờ, nhất là với tiểu thuyết. Mục tiêu là gợi tò mò, không phải thay người đọc đọc sách. Nếu chưa đọc hết sách, người dẫn nên đọc ít nhất phần mở đầu, phần sẽ trích và lời giới thiệu, rồi hỏi tác giả những gì chưa rõ.
Giới thiệu người đọc trích đoạn và đoạn sẽ đọc
Đọc trích đoạn là phần khán giả nhớ nhất nếu làm tốt. Người đọc có thể là tác giả, một diễn viên, một học sinh có giọng đọc hay, hoặc chính nhân vật đời thật trong sách nếu họ đồng ý. Người dẫn giới thiệu ngắn người đọc và cho khán giả biết bối cảnh đoạn văn, để họ nghe mà không bị lạc.
Mẫu: "Đoạn văn tiếp theo nằm ở giữa cuốn sách, kể về buổi sáng người thợ đóng xuồng bán chiếc xuồng cuối cùng. Người đọc đoạn này là bạn Quách Thị E1, học sinh lớp 11, thành viên câu lạc bộ đọc sách của thư viện. Xin mời E1." Sau khi đọc xong, đợi một hai giây trước khi cảm ơn để khán giả kịp cảm nhận.
Đoạn trích nên dài ba đến năm phút đọc, tức khoảng 400 đến 700 chữ. Dặn người đọc tập trước với tác giả vài lần, đánh dấu chỗ ngừng, và có bản in cỡ chữ lớn. Nếu có nhạc nền, nhạc phải thật nhẹ, không lời, và tắt ngay khi đọc xong. Nếu sách có tranh minh hoạ, có thể chiếu tranh lên màn hình trong lúc đọc.
Câu hỏi trò chuyện với tác giả: đi từ chuyện viết đến chuyện người
Phần trò chuyện nên có tám đến mười câu hỏi chuẩn bị trước, nhưng chỉ dùng năm sáu câu, tuỳ dòng chảy. Những câu hỏi dưới đây thường mở ra câu trả lời có chiều sâu hơn những câu chung chung kiểu "cảm xúc của anh khi sách ra đời".
- Về điểm khởi đầu. "Bài đầu tiên trong cuốn sách được viết khi nào, và lúc đó anh có nghĩ sẽ thành một cuốn sách không?"
- Về quá trình. "Có bài nào anh viết đi viết lại nhiều lần nhất? Vì sao bài đó khó?"
- Về con người thật. "Những người anh viết về đã đọc bài của họ chưa? Họ nói gì?"
- Về điều bị bỏ lại. "Có câu chuyện nào anh muốn viết mà cuối cùng không đưa vào sách?"
- Cho khách mời bình sách. "Chị đọc bản thảo đầu tiên, so với bản in hôm nay, cuốn sách đã thay đổi thế nào?"
- Về người đọc. "Nếu chỉ được chọn một bài để người chưa từng đến miền Tây đọc, anh chọn bài nào?"
- Câu kết. "Sau cuốn sách này, anh đang viết gì?"
Lắng nghe câu trả lời để hỏi nối, đừng chỉ đọc lần lượt danh sách. Một câu hỏi nối kiểu "anh vừa nói người thợ đó khóc khi đọc bài, anh có thể kể thêm không?" thường mang lại khoảnh khắc đáng nhớ nhất buổi.
Ra mắt sách ở nhà sách, thư viện, trường học và quán cà phê
Nhà sách. Không gian mở, khách vãng lai đi qua, tiếng ồn từ quầy thu ngân. Lời dẫn cần ngắn, giọng rõ, nhắc lại tên sách và tác giả vài lần cho người mới dừng chân. Thống nhất với nhà sách về khu vực ký tặng để hàng người không chắn lối đi.
Thư viện. Khán giả thường là bạn đọc quen, người cao tuổi, học sinh. Có thể dành thời gian giao lưu dài hơn và mời thủ thư giới thiệu các đầu sách cùng chủ đề có trong thư viện. Giữ âm lượng loa vừa phải nếu phòng đọc bên cạnh vẫn mở.
Trường học. Khán giả là học sinh, sinh viên, buổi ra mắt thường gắn với tiết học hoặc ngày hội đọc sách. Mời học sinh đọc trích đoạn, đặt câu hỏi viết trước để các em mạnh dạn hơn. Thời lượng không quá 60 phút, kết thúc trước giờ ra chơi hoặc giờ tan học.
Quán cà phê, không gian sáng tạo. Không khí thân mật, ghế ngồi lẫn lộn, có thể không có sân khấu. Người dẫn ngồi cùng tác giả, nói chuyện như một buổi trò chuyện giữa bạn bè. Thống nhất với chủ quán giờ dừng pha chế máy xay để tiếng ồn không át lời đọc trích đoạn.
Mở phần giao lưu và tổ chức ký tặng
Mời độc giả hỏi bằng lời ấm áp: "Bây giờ là lúc các bạn hỏi tác giả điều mình muốn biết. Có bạn đã đọc sách rồi, có bạn mới nghe hôm nay, câu hỏi nào cũng được. Xin mỗi bạn một câu để nhiều người được hỏi." Ở buổi ra mắt sách, câu hỏi thường mang tính cá nhân và cảm xúc; người dẫn để tác giả trả lời thoải mái, chỉ can thiệp khi câu hỏi đi quá riêng tư.
Ký tặng là phần dễ lộn xộn nhất. Thông báo rõ cách làm: "Tác giả sẽ ký tặng ở bàn bên phải sân khấu. Để buổi ký tặng nhanh hơn, mời các bạn xếp hàng theo lối đi giữa, viết sẵn tên người muốn được đề tặng vào mẩu giấy nhỏ để trong sách. Tác giả sẽ ký đến 17 giờ 30." Mẩu giấy ghi tên giúp tác giả không phải hỏi lại và không viết sai tên.
Bố trí một người đứng cạnh tác giả, mở sách sẵn đúng trang ký, đưa mẩu giấy tên, giúp chụp ảnh nếu độc giả nhờ. Người dẫn đi dọc hàng, nhắc giờ kết thúc khi còn mười lăm phút, và báo trước nếu hàng quá dài để người cuối hàng không phải chờ vô ích.
Lời cảm ơn và kết thúc buổi ra mắt
Lời cảm ơn nên đọc trước khi bắt đầu ký tặng, vì sau đó khán giả đã tản ra. Cảm ơn tác giả, khách mời bình sách, người đọc trích đoạn, đơn vị xuất bản, đơn vị cho mượn địa điểm và những người đã giúp tổ chức. Mẫu: "Thay mặt Ban tổ chức, xin cảm ơn tác giả Châu Văn C1, nhà văn Lã Thị D1, bạn E1 với giọng đọc rất xúc động, Thư viện tỉnh đã dành không gian cho buổi hôm nay, và cảm ơn tất cả các bạn đã dành buổi chiều cuối tuần cho một cuốn sách."
Câu kết có thể nhắc một chi tiết từ buổi trò chuyện để khép vòng: "Như tác giả vừa nói, những người thợ trong sách có thể không còn làm nghề, nhưng họ vẫn ở đây trong từng trang viết. Xin mời các bạn tiếp tục câu chuyện với tác giả ở bàn ký tặng."
Ghi lại những câu hỏi hay của độc giả và câu trả lời của tác giả; đơn vị tổ chức có thể dùng để viết bài giới thiệu sau buổi, với sự đồng ý của tác giả. Nếu có quay video, xin phép khán giả từ đầu buổi.
Những chỗ người dẫn ra mắt sách hay vấp
Buổi ra mắt sách trông nhẹ nhàng nhưng có vài lỗi lặp đi lặp lại. Đọc qua danh sách dưới đây trước ngày tổ chức sẽ giúp bạn tránh được phần lớn.
- Đọc sai tên sách hoặc tên tác giả. Nghe có vẻ khó xảy ra, nhưng bút danh và tên thật dễ lẫn; hỏi tác giả muốn được gọi bằng tên nào.
- Khen sách quá lời. "Cuốn sách hay nhất năm" đặt tác giả vào thế khó; để khách mời bình sách nhận xét, người dẫn chỉ giới thiệu.
- Kể hết nội dung. Nhất là với tiểu thuyết; người nghe đến để tò mò, không phải để nghe tóm tắt.
- Để phần nghi thức chiếm nửa thời gian. Ba lời phát biểu của ba đơn vị liên tiếp khiến độc giả mệt trước khi tác giả kịp nói.
- Để micro không dây cho tác giả hết pin giữa buổi. Chuẩn bị pin dự phòng và một micro có dây.
- Không thông báo giờ kết thúc ký tặng. Người cuối hàng chờ lâu rồi phải về tay không; báo trước giờ dừng và hàng dài đến đâu thì tác giả còn kịp ký.
Câu hỏi thường gặp
Người dẫn có cần đọc hết cuốn sách trước buổi ra mắt không?
Rất nên, ít nhất với sách mỏng. Với sách dày, đọc phần mở đầu, phần sẽ trích, vài chương tác giả gợi ý và các bài viết giới thiệu đã có. Câu hỏi của người đã đọc sách luôn sâu hơn, và tác giả nhận ra ngay điều đó.
Buổi ra mắt sách có cần lời phát biểu của lãnh đạo đơn vị không?
Có thể có, nhưng nên ngắn, chừng ba đến năm phút. Buổi ra mắt sách là dịp của tác giả và độc giả; phần nghi thức quá dài làm loãng không khí. Nếu có nhiều đơn vị cùng tổ chức, chỉ mời một người đại diện.
Ra mắt sách thiếu nhi thì lời dẫn khác gì?
Câu ngắn, giọng vui, nhiều tương tác: hỏi các em đã biết nhân vật chưa, mời các em đoán chuyện gì xảy ra tiếp theo. Phần đọc trích đoạn có thể kèm tranh chiếu lớn. Thời lượng nên rút còn 60 phút và có phụ huynh đi cùng.
Nếu tác giả ít nói, ngại trò chuyện trên sân khấu thì sao?
Gặp tác giả trước buổi, trao đổi các câu hỏi để họ chuẩn bị. Trên sân khấu, dùng câu hỏi cụ thể, kể sẵn một phần câu chuyện rồi mời tác giả kể tiếp. Mời khách mời bình sách gánh bớt phần nói cũng là một cách.
Có nên bán sách ngay tại buổi ra mắt không?
Thường có quầy sách để độc giả mua và xin chữ ký, đó là điều bình thường. Người dẫn chỉ cần thông báo một lần quầy sách ở đâu, không nên lặp lại lời mời mua nhiều lần vì sẽ biến buổi giao lưu thành buổi bán hàng.
Ra mắt sách trực tuyến có cần người dẫn không?
Cần, và vai trò còn quan trọng hơn vì phải giữ nhịp khi không có khán giả trước mặt. Người dẫn đọc câu hỏi từ khung trò chuyện, gọi tên người hỏi, giữ buổi trong khoảng 60 phút. Phần ký tặng có thể thay bằng thông tin nhận sách có chữ ký qua đơn vị phát hành.