Dẫn toạ đàm khác dẫn hội thảo ở một điểm cốt lõi: người dẫn không chỉ trao lời mà còn đặt câu hỏi, chia lượt và nối ý giữa các khách mời ngay trên sân khấu. Một buổi toạ đàm 60 đến 90 phút với ba hoặc bốn khách mời cần một lời mở phiên ngắn, một bộ câu hỏi chuẩn bị theo vòng, vài câu cắt lời lịch sự và một lời khép biết quay về câu hỏi lớn ban đầu.
Bài này viết cho người của ban tổ chức tự đứng ra dẫn toạ đàm ở doanh nghiệp, câu lạc bộ, trường đại học hay một nhà sách — không bàn chuyện thuê người hay phân biệt chức danh. Các câu mẫu có thể điền tên ngay; khách mời, đơn vị và chủ đề trong ví dụ đều là giả định.
Chuẩn bị trước buổi toạ đàm: câu hỏi lớn và cuộc gọi với khách
Toạ đàm hay bắt đầu từ một câu hỏi lớn mà mỗi khách mời trả lời theo góc khác nhau, ví dụ "Doanh nghiệp nhỏ nên tuyển người có kinh nghiệm hay đào tạo người mới?". Câu hỏi lớn này nằm trong tên toạ đàm, được nhắc ở lời mở và được trả lời lại ở lời khép. Không có câu hỏi lớn, buổi toạ đàm dễ trôi thành bốn bài nói rời nhau.
Trước buổi toạ đàm ba đến năm ngày, người dẫn nên gọi ngắn cho từng khách mời, mỗi cuộc mười lăm phút. Mục đích không phải tập trước câu trả lời, mà để biết mỗi người mạnh ở chuyện gì, có câu chuyện nào muốn kể, có đề tài nào muốn tránh. Ghi lại một chi tiết riêng của từng người; chính chi tiết đó giúp bạn đặt câu hỏi trúng và nối ý giữa họ.
Từ những cuộc gọi đó, bạn soạn bộ câu hỏi chia ba vòng: vòng mở cho mỗi khách một câu dễ trả lời về kinh nghiệm của họ, vòng giữa cho những câu đặt hai góc nhìn cạnh nhau, vòng cuối là câu hỏi lời khuyên ngắn. Gửi khách danh sách câu hỏi vòng mở trước, giữ vòng giữa ở dạng gợi ý để cuộc trò chuyện còn tự nhiên.
Lời mở phiên và giới thiệu khách mời mẫu
Lời mở phiên chỉ nên dài một phút rưỡi. Nó nêu chủ đề, câu hỏi lớn, cách buổi toạ đàm diễn ra và giờ kết thúc. Mẫu để điền: "Xin chào quý vị. Hân hạnh chào đón quý vị đến với buổi toạ đàm Tuyển người hay đào tạo người — bài toán nhân sự của doanh nghiệp nhỏ, do Câu lạc bộ Doanh nhân trẻ X tổ chức. Trong 75 phút tới, bốn khách mời sẽ chia sẻ kinh nghiệm từ bốn vị trí khác nhau. Ba mươi phút cuối dành cho câu hỏi của quý vị, phiếu câu hỏi đã có trên ghế."
Phần giới thiệu khách mời ở toạ đàm nên ngắn hơn ở hội thảo, mỗi người hai câu: một câu về vị trí hiện tại, một câu cho biết vì sao họ ngồi đây hôm nay. Ví dụ: "Ngồi ngoài cùng bên phải sân khấu là anh Đỗ Văn E, chủ một xưởng mộc 40 người ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Anh E đã thử cả hai cách, tuyển thợ lành nghề và tự đào tạo học việc, nên hôm nay sẽ nói thẳng cách nào tốn kém hơn."
Giới thiệu theo thứ tự chỗ ngồi để khán giả dễ nhìn theo, hoặc theo thứ tự ban tổ chức đã thống nhất nếu có khách là lãnh đạo. Khi khách được giới thiệu, mời họ gật đầu hoặc giơ tay chào; đừng mời mỗi người phát biểu cảm tưởng ngay vì phần đó sẽ chiếm mất mười phút đầu.
Ba vòng câu hỏi cho toạ đàm 75 phút
Bảng dưới gợi ý cách chia thời gian và kiểu câu hỏi cho buổi toạ đàm bốn khách mời. Thời lượng là ví dụ; bạn co giãn theo chương trình thật.
| Vòng | Thời lượng | Kiểu câu hỏi | Câu mẫu |
|---|---|---|---|
| Mở | 15 phút | Mỗi khách một câu về trải nghiệm riêng | "Chị F, lần đầu chị quyết định tự đào tạo nhân viên là vì chuyện gì?" |
| Giữa | 25 phút | Đặt hai góc nhìn cạnh nhau, mời khách phản hồi nhau | "Anh E vừa nói thợ có tay nghề giữ việc tốt hơn. Anh G, ở công ty anh thì sao?" |
| Cuối | 5 phút | Một lời khuyên ngắn, mỗi người dưới một phút | "Nếu một chủ cửa hàng mới mở ngồi ở đây, anh chị khuyên họ làm gì đầu tiên?" |
| Hỏi đáp | 25 phút | Câu hỏi từ khán giả, người dẫn chọn và chia | Đọc phiếu, gom câu giống nhau, chỉ định người trả lời |
| Khép | 5 phút | Người dẫn đúc lại, cảm ơn | Quay về câu hỏi lớn ban đầu |
Vòng giữa là phần làm nên giá trị toạ đàm, nên đừng để vòng mở lấn sang. Nếu vòng mở đã chạm mốc 20 phút, bỏ bớt một câu của vòng giữa chứ không cắt hỏi đáp, vì khán giả đã được hứa ba mươi phút dành cho họ.
Giữ lượt nói công bằng: câu mẫu cho bốn tình huống khó
Một khách nói quá dài. Chờ họ ngừng lấy hơi, bắt lấy ý cuối và chuyển: "Ý anh về chi phí đào tạo rất đáng chú ý, xin phép giữ lại ý đó để hỏi tiếp chị H, vì chị vừa gật đầu." Cắt bằng cách chuyển lượt chứ không bằng cách nhắc thời gian, khách không thấy bị chặn.
Một khách gần như im lặng. Gọi tên và đưa câu hỏi dựa trên chi tiết bạn biết từ cuộc gọi trước: "Chị F, hôm trước chị kể chuyện nhân viên học việc đầu tiên của chị, chị chia sẻ với mọi người được không?" Câu hỏi càng cụ thể, người ít nói càng dễ mở lời.
Hai khách bất đồng. Bất đồng là điều tốt cho toạ đàm, việc của bạn là giữ nó lịch sự: "Như vậy có hai cách nhìn khá khác nhau. Xin mời mỗi anh chị nói thêm một phút: trong trường hợp nào cách của mình không phù hợp?" Câu hỏi này kéo cả hai về phía thừa nhận giới hạn.
Câu trả lời đi lạc đề. Kéo về bằng câu hỏi lớn: "Quay lại với bài toán của doanh nghiệp nhỏ, điều anh vừa kể gợi ý gì cho một cửa hàng năm nhân viên?" Câu nối này giúp khán giả thấy câu chuyện vẫn liên quan đến họ.
Lời khép toạ đàm mẫu
Lời khép tốt nhất là lời quay về câu hỏi lớn, đúc lại hai ba ý khác nhau của khách mời mà không phán ai đúng ai sai. Người dẫn không cần đưa ra kết luận của riêng mình; khán giả tự rút ra điều họ cần. Bạn ghi nhanh trong lúc toạ đàm diễn ra một ý đáng nhớ của mỗi khách vào thẻ, để lúc khép chỉ việc đọc lại.
Mẫu để điền: "Buổi toạ đàm bắt đầu với câu hỏi tuyển người hay đào tạo người. Sau 75 phút, có lẽ quý vị cũng thấy không có một đáp án chung. Anh E nhắc rằng thợ lành nghề giúp xưởng chạy ngay nhưng cần trả công tương xứng; chị F cho thấy đào tạo người mới tốn ba tháng đầu nhưng giữ được người lâu; anh G và chị H đều đồng ý rằng điều quyết định là chủ doanh nghiệp có thời gian kèm người hay không."
"Thay mặt Câu lạc bộ, xin cảm ơn bốn khách mời đã chia sẻ thẳng thắn, cảm ơn quý vị đã gửi gần ba mươi câu hỏi. Những câu chưa kịp trả lời, Ban tổ chức sẽ tổng hợp và gửi khách mời trả lời qua thư. Xin mời quý vị nán lại chụp ảnh lưu niệm cùng khách mời." Kết thúc đúng giờ đã hứa là lời cảm ơn thiết thực nhất với khán giả.
Khi khách mời là lãnh đạo, người lớn tuổi hoặc khách nước ngoài
Toạ đàm ở doanh nghiệp hay trường học thường có một khách mời vai vế cao hơn hẳn: phó giám đốc sở, hiệu trưởng, chủ tịch hiệp hội, một doanh nhân nhiều tuổi. Người dẫn trẻ hay lúng túng ở chỗ không dám chia lượt công bằng. Cách làm quen thuộc là mời vị khách này trả lời đầu tiên ở vòng mở và nói lời cuối cùng ở vòng lời khuyên, còn vòng giữa vẫn chia lượt như mọi người. Như vậy vừa giữ lễ, vừa không biến toạ đàm thành buổi nghe một người.
Xưng hô cần thống nhất trước với ban tổ chức. Người dẫn có thể gọi "anh", "chị" với khách ngang tuổi trong không khí thân mật, nhưng với khách lớn tuổi hoặc có chức vụ thì dùng "ông", "bà" kèm chức danh ở lần gọi đầu, các lần sau gọi "thưa ông", "thưa bà". Tự xưng là "em" hoặc "người dẫn" đều được, miễn nhất quán suốt buổi.
Với khách nước ngoài có phiên dịch, mỗi câu hỏi nên ngắn và một ý, để phiên dịch chuyển trọn vẹn. Tính thời gian gấp đôi cho lượt nói của khách này, và báo trước với các khách còn lại để họ không thấy bị thiệt lượt. Nếu không có phiên dịch, cân nhắc mời khách nói tiếng Việt cùng ngồi cạnh để hỗ trợ tóm ý cho hội trường.
Những điều người dẫn toạ đàm nên tránh
Người tự dẫn toạ đàm lần đầu thường mắc vài lỗi giống nhau. Mỗi lỗi đều có cách sửa đơn giản nếu biết trước.
- Tự trả lời câu hỏi của mình. Người dẫn hỏi xong rồi nói luôn ý kiến riêng trong hai phút; khách mời chỉ còn biết đồng ý. Đặt câu hỏi rồi dừng.
- Hỏi câu đóng. "Anh có đồng ý không?" chỉ nhận được "có" hoặc "không". Đổi thành "Anh thấy điều đó đúng đến đâu ở công ty anh?"
- Lần lượt hỏi đúng một vòng tròn. Hỏi khách 1, 2, 3, 4 rồi lại 1, 2, 3, 4 làm toạ đàm thành phỏng vấn nối tiếp. Đảo thứ tự và mời khách phản hồi nhau.
- Khen khách quá nhiều. "Câu trả lời rất hay" lặp sau mỗi lượt làm mất giá trị lời khen; cảm ơn bằng cách nhắc lại một ý cụ thể.
- Quên khán giả. Thỉnh thoảng quay xuống hội trường, nói với họ: "Có lẽ nhiều anh chị ngồi đây cũng gặp chuyện này."
- Để micro không đủ. Bốn khách cần bốn micro hoặc ít nhất hai micro cầm tay chuyền nhau; kiểm điều này với người lo âm thanh từ hôm trước.
Câu hỏi thường gặp
Toạ đàm nên có bao nhiêu khách mời là vừa?
Ba hoặc bốn khách mời là con số dễ dẫn nhất cho buổi 60 đến 90 phút. Hai khách thì dễ thành đối thoại, năm khách trở lên thì mỗi người chỉ nói được vài lần. Nếu buộc phải mời nhiều hơn, chia thành hai phiên với hai nhóm khách.
Có nên gửi trước toàn bộ câu hỏi cho khách mời không?
Gửi trước câu hỏi vòng mở và chủ đề các vòng sau là đủ. Gửi nguyên văn mọi câu hỏi khiến khách chuẩn bị bài đọc, toạ đàm mất tính trò chuyện. Nếu khách là lãnh đạo yêu cầu xem đủ câu hỏi, cứ gửi nhưng dặn có thể có câu hỏi phát sinh từ khán giả.
Người dẫn toạ đàm ngồi hay đứng?
Toạ đàm thân mật thường để người dẫn ngồi cùng hàng với khách, ở đầu ngoài cùng, để dễ nhìn cả khách lẫn khán giả. Toạ đàm đông người, sân khấu rộng thì người dẫn có thể đứng ở bục bên. Dù ngồi hay đứng, cần nhìn thấy mặt tất cả khách mời.
Làm sao biết khi nào nên chuyển sang khách khác?
Mỗi câu trả lời ở vòng giữa nên dừng trong khoảng hai đến ba phút. Dấu hiệu nên chuyển là khách bắt đầu nhắc lại ý đã nói hoặc khán giả cúi xuống điện thoại. Lúc đó bắt lấy ý cuối và đưa sang khách khác.
Nếu khán giả không đặt câu hỏi nào thì làm gì?
Chuẩn bị sẵn hai câu hỏi mồi do ban tổ chức thu từ phiếu đăng ký hoặc từ nhóm trò chuyện trước buổi toạ đàm. Đọc câu hỏi đó như câu của khán giả gửi trước, rồi mời hội trường hỏi tiếp. Thường sau câu đầu tiên, khán giả sẽ mạnh dạn hơn.
Toạ đàm trực tuyến dẫn khác gì toạ đàm tại chỗ?
Trực tuyến cần gọi tên khách rõ ràng trước mỗi câu hỏi vì khách không nhìn thấy ánh mắt người dẫn. Nên có một người phụ trách đọc câu hỏi trong khung trò chuyện và gửi riêng cho người dẫn. Thời lượng nên ngắn hơn, khoảng 60 phút, vì người xem trực tuyến khó giữ chú ý lâu.