HanHanh.comHân Hạnh
Viết và tập bài phát biểu

Kể chuyện trong bài phát biểu: chọn một chuyện thật, cắt gọn và nối về ý chính

Cách chọn một câu chuyện thật cho bài phát biểu, gọt xuống dưới một phút, kể bằng chi tiết thay vì tính từ, xin phép người trong chuyện và nối về ý chính.

Older man in a Da Nang coastal restaurant courtyard telling a story with one hand raised, guests at round tables leaning in, seen over shoulders, evening lanterns

Một câu chuyện thật, kể trong khoảng 40 đến 60 giây, là thứ người nghe nhớ lâu nhất trong bài phát biểu. Chuyện tốt không cần ly kỳ: một buổi sáng mưa, một cuộc điện thoại lúc khuya, một lần ai đó làm thêm việc không ai giao. Điều quyết định là chuyện có chi tiết cụ thể, có một khoảnh khắc thay đổi, và nối thẳng về ý chính của bài.

Bài này dành cho người tự viết bài phát biểu: cách tìm chuyện trong trí nhớ của chính mình, gọt từ năm phút xuống dưới một phút, kể bằng hình ảnh thay vì tính từ, xin phép người có mặt trong chuyện, và những chuyện không nên kể dù nghe có vẻ hay. Ví dụ trong bài đều là ví dụ giả định, tự viết.

Vì sao một chuyện đáng giá hơn mười tính từ

Nói "nhóm mình rất tận tâm với khách hàng" là một lời khen người nghe đã nghe hàng trăm lần, ở mọi buổi tổng kết. Kể "tối hôm đó, bạn Hà ngồi lại tới chín giờ để gọi cho bà cụ cuối cùng trong danh sách, chỉ vì bà dặn con cháu không biết dùng ứng dụng" là đưa cho người nghe một hình ảnh. Họ tự rút ra chữ "tận tâm", và vì tự rút ra nên họ tin hơn.

Câu chuyện còn giúp người nói. Khi kể chuyện mình đã trải qua, bạn không cần thuộc từng chữ; trình tự sự việc nằm sẵn trong trí nhớ. Giọng tự nhiên hơn, mắt rời khỏi giấy dễ hơn. Nhiều người thấy đoạn kể chuyện là đoạn duy nhất họ nói trôi chảy trong cả bài, và đó không phải tình cờ.

Tuy vậy, một bài phát biểu không cần nhiều chuyện. Với bài ba đến năm phút, một chuyện là đủ; bài mười phút có thể có hai. Hơn thế, bài biến thành buổi kể chuyện và ý chính bị chìm. Chuyện là để đỡ ý chính, không phải để thay nó.

Tìm chuyện ở đâu trong trí nhớ của bạn

Nhiều người nghĩ mình không có chuyện gì đáng kể. Thực ra chuyện tốt cho bài phát biểu thường rất nhỏ. Hãy tự hỏi những câu dưới đây, liên quan đến dịp bạn sắp nói, và ghi ra mọi thứ hiện lên trong đầu trước khi chọn.

  • Lần nào trong năm qua (hay trong quãng thời gian của dịp này) bạn ngạc nhiên vì một người làm điều không ai yêu cầu?
  • Khoảnh khắc nào bạn nghĩ "chắc không xong rồi", và sau đó chuyện diễn ra thế nào?
  • Có câu nói nào của ai đó mà bạn vẫn nhớ nguyên văn?
  • Có đồ vật nào gắn với dịp này: chiếc chìa khoá đầu tiên của ngôi nhà, cái bàn cũ ở văn phòng đầu tiên, tấm ảnh chụp buổi khai giảng đầu?
  • Lần đầu bạn gặp người hoặc nơi mà hôm nay mọi người tụ họp vì nó là lúc nào, trong hoàn cảnh gì?
  • Có chuyện nhỏ nào mà ai trong phòng cũng nhớ, kể lại sẽ khiến họ gật đầu?

Từ danh sách đó, chọn chuyện nối được về ý chính bằng một câu. Nếu phải giải thích ba câu mới thấy liên quan, chuyện đó chưa hợp với bài này, dù nó hay đến đâu.

Gọt chuyện từ năm phút xuống dưới một phút

Khi kể cho bạn bè, một chuyện có thể kéo dài năm phút với đủ thứ chi tiết bên lề. Trong bài phát biểu, bạn cần gọt nó lại. Năm bước dưới đây áp cho hầu hết các chuyện.

  1. Viết ra toàn bộ chuyện như bạn nhớ, không cắt gì. Đây là nguyên liệu thô.
  2. Gạch dưới một khoảnh khắc thay đổi: lúc mọi thứ rẽ hướng, lúc nhân vật quyết định, lúc bạn hiểu ra điều gì đó. Câu chuyện sẽ xoay quanh khoảnh khắc này.
  3. Giữ lại chỉ những gì người nghe cần để hiểu khoảnh khắc đó: ai, ở đâu, chuyện gì đang xảy ra. Thường chỉ cần hai ba câu dựng cảnh. Bỏ tên đường, ngày giờ chính xác, những nhân vật phụ không tác động gì.
  4. Giữ một hai chi tiết cụ thể có thể nhìn thấy hoặc nghe thấy: tiếng mưa trên mái tôn, chiếc áo mưa rách, cuộc gọi lúc mười một giờ đêm. Chi tiết này là thứ làm chuyện sống.
  5. Kết chuyện bằng một câu nối về ý chính, rồi dừng. Không giải thích thêm bài học; người nghe đã hiểu.

Đọc to bản đã gọt, bấm giờ. Nếu vẫn quá một phút với bài ba phút, cắt tiếp phần dựng cảnh, không cắt chi tiết cụ thể và không cắt khoảnh khắc thay đổi.

Lời mẫu: trước và sau khi gọt

Tình huống giả định: chị Lê Thị D, chủ một tiệm bánh nhỏ, phát biểu trong buổi họp mặt kỷ niệm ba năm mở tiệm với khách quen và nhân viên. Ý chính của chị: tiệm sống được nhờ khách quen đứng ra giúp lúc khó.

Bản chưa gọt (khoảng hai phút): "Hồi đó là tháng Bảy năm thứ hai, chắc mọi người còn nhớ đợt mưa kéo dài cả tuần. Tiệm mình lúc đó còn ở chỗ cũ, gần chợ, mái thấp, mỗi lần mưa to là nước tràn vào. Hôm đó là thứ Năm, hay thứ Sáu nhỉ, em cũng không nhớ rõ, khoảng chiều. Mấy bạn nhân viên đang chuẩn bị đơn cho tối, em thì đang ở ngoài ngân hàng. Nước lên nhanh lắm, em về tới thì…" và tiếp tục với đủ thứ chi tiết.

Bản đã gọt (khoảng bốn mươi giây): "Tháng Bảy năm thứ hai, có một buổi chiều nước tràn vào tiệm cũ, ngập tới mắt cá. Em đứng giữa tiệm, nhìn mấy khay bánh của đơn tối mà không biết bắt đầu từ đâu. Rồi cô Tư ở đầu hẻm, khách mua bánh mì mỗi sáng, xắn quần lội vào, không nói gì, bê khay lên kệ cao. Mười phút sau, thêm bốn người nữa. Tối đó, không đơn nào bị huỷ. Ba năm nay, tiệm đứng được là nhờ những người như cô Tư."

Bản gọt bỏ đi những chi tiết không ai cần (thứ Năm hay thứ Sáu, chuyện đi ngân hàng), giữ chi tiết nhìn thấy được (nước tới mắt cá, cô Tư xắn quần, khay bánh lên kệ cao), có khoảnh khắc thay đổi (cô Tư lội vào) và câu cuối nối thẳng về ý chính. Không có câu nào giải thích bài học.

Kể bằng chi tiết, không bằng tính từ

Thay tính từ bằng hành động. Thay vì "anh ấy rất chăm chỉ", kể "năm nào anh ấy cũng là người mở cửa xưởng lúc sáu giờ". Người nghe tự thấy chăm chỉ.

Dùng lời thoại ngắn. Một câu nói nguyên văn, như "Chị cứ về đi, để em gọi nốt", làm chuyện sống hơn cả đoạn mô tả. Nhưng chỉ một hai câu; đối thoại dài khó nghe khi chỉ có một giọng kể.

Chọn chi tiết có âm thanh, mùi, chạm. Tiếng máy may chạy đến khuya, mùi khét của mẻ bánh hỏng đầu tiên, cái lạnh của sàn gạch khi ngủ lại xưởng. Những chi tiết đó người nghe hình dung được ngay.

Giữ thì hiện tại ở khoảnh khắc chính. Tiếng Việt không chia thì, nhưng có thể kể khoảnh khắc chính như đang diễn ra: "Em đứng giữa tiệm. Nước đang lên." Nhịp chậm lại, người nghe như đứng cạnh bạn.

Đừng kể trước kết cục. Câu mở chuyện kiểu "và đó là lần em học được bài học lớn nhất đời" làm mất hồi hộp. Cứ kể, để người nghe tự đi tới chỗ ấy.

Câu bản lề: nối chuyện về ý chính mà không giảng bài học

Câu nối bằng đối chiếu. Đặt chuyện cạnh hiện tại: "Hôm đó là năm người lội nước. Hôm nay, trong phòng này có hơn sáu mươi người đã từng giúp tiệm theo cách này hay cách khác." Người nghe tự thấy quãng đường.

Câu nối bằng con người. Đưa nhân vật trong chuyện về với người nghe: "Cô Tư đang ngồi ở bàn thứ hai. Và chuyện của cô không phải chuyện duy nhất." Câu này cũng là lời cảm ơn kín đáo, không cần nói chữ cảm ơn.

Câu nối bằng lời hẹn. Biến chuyện thành điều sẽ làm: "Từ hôm đó, tiệm có một quy ước: ngày mưa to, ai cần, tiệm giao tận nhà, không tính thêm." Chuyện cũ có tác dụng tới hôm nay.

Câu nối bằng một chữ được lặp lại. Chọn một hình ảnh trong chuyện và nhắc lại nó ở phần kết: chiếc kệ cao, ấm trà, chiếc xe đầu tiên. Hình ảnh lặp lại giúp bài khép tròn mà không cần nói "bài học ở đây là".

Tránh câu nối kiểu bài học đạo đức. Những câu như "qua câu chuyện trên, chúng ta thấy rằng tinh thần đoàn kết là sức mạnh" biến chuyện sống thành bài giảng. Người nghe đã hiểu từ chi tiết; nói thêm là lấy mất phần họ tự nghĩ.

Xin phép người trong chuyện và những chuyện không nên kể

Chuyện thật luôn có người thật. Trước khi đưa ai vào bài phát biểu, nhất là khi họ ngồi trong phòng, hãy soát những điểm sau.

  • Hỏi trước người có mặt trong chuyện: "Hôm đó em định kể chuyện chị lội nước bê bánh, chị có ngại không?" Nhiều người vui khi được nhắc, nhưng có người không muốn bị chú ý trước đám đông.
  • Không kể chuyện làm ai đó mất mặt, dù với ý đùa: lần say xỉn, lần nhầm lẫn khiến công ty thiệt hại, chuyện tình cảm riêng. Một câu cười của cả phòng có thể là một lần ngượng kéo dài cả năm với người bị kể.
  • Không kể chuyện riêng của gia đình, bệnh tật, tiền bạc của người khác nếu họ chưa đồng ý.
  • Cẩn thận với chuyện về người đã mất ở dịp vui. Nhắc ngắn với lòng biết ơn thì được; kể dài có thể làm người thân của họ xúc động không đúng lúc.
  • Chuyện chỉ vài người trong phòng hiểu thì để dành cho bữa riêng. Bài phát biểu nói với cả phòng.
  • Không bịa chuyện rồi kể như thật. Nếu muốn dùng một tình huống tưởng tượng, nói rõ: "Thử hình dung thế này…"

Nếu phân vân một chuyện có ổn không, kể thử cho một người thân không liên quan và quan sát mặt họ. Nếu họ nhăn mặt hay im lặng, bỏ chuyện đó.

Câu hỏi thường gặp

Không có chuyện gì đặc biệt thì có nên bịa một chuyện không?

Không nên. Người nghe thường nhận ra chuyện bịa vì nó thiếu chi tiết lạ chỉ người trong cuộc mới biết, và nếu ai đó trong phòng biết sự thật, bạn mất uy tín. Chuyện nhỏ có thật, kể bằng chi tiết cụ thể, luôn tốt hơn chuyện lớn bịa ra.

Có nên kể chuyện của người khác đọc được trên mạng không?

Chuyện truyền tay trên mạng thường không rõ nguồn, nhiều chuyện đã bị thêm thắt hoặc bịa hoàn toàn, và người nghe có thể đã đọc. Nếu dùng, nói rõ đó là chuyện bạn đọc được, không nhận là chuyện có thật. Nhưng chuyện của chính bạn hay của người trong phòng luôn có sức nặng hơn.

Kể chuyện cảm động mà mình nghẹn giọng thì sao?

Nghẹn một chút không sao; dừng lại, hít một hơi, rồi nói tiếp. Người nghe thường đồng cảm. Nhưng nếu biết chắc mình sẽ khóc không nói được, hãy tập đoạn đó nhiều lần trước, hoặc chọn chuyện khác cho buổi hôm đó.

Đặt câu chuyện ở đầu, giữa hay cuối bài?

Cả ba đều được. Đặt ở đầu để kéo chú ý, ở giữa để làm ý phụ mạnh nhất, ở cuối thân bài ngay trước phần kết để người nghe mang về. Một cách hay là kể ở đầu, rồi gọi lại một chi tiết của chuyện trong câu kết.

Một bài phát biểu nên có mấy câu chuyện?

Bài ba đến năm phút chỉ nên có một chuyện. Bài mười phút có thể có hai, miễn là chúng đỡ cùng một ý chính. Nhiều chuyện hơn, người nghe nhớ chuyện nhưng quên bạn muốn nói gì.

Kể chuyện về chính mình có bị coi là khoe không?

Có thể, nếu bạn là người hùng của chuyện. Cách an toàn là kể chuyện mà bạn ở vị trí người học được điều gì đó, hoặc người được giúp. Khi bạn kể mình sai và người khác sửa, người nghe thường quý bạn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138