Dẫn ngoài trời khó hơn trong nhà ở ba điểm: tiếng bị gió và không gian rộng nuốt mất, khách đứng tản mát và dễ đi lại, còn thời tiết có thể đổi bất cứ lúc nào. Người tự dẫn cần nói chậm và ngắn hơn, giữ kịch bản không bay, đứng ở chỗ khách nhìn thấy, và có sẵn một phương án mưa đã thống nhất với ban tổ chức.
Bài này viết cho những buổi rất quen ở Việt Nam: chào cờ đầu tuần và lễ khai giảng ở sân trường, ngày hội đại đoàn kết ở tổ dân phố, Trung thu cho thiếu nhi khu phố, lễ khai trương trước cửa hàng, tiệc cưới dựng rạp ở quê. Phần kỹ thuật dựng sân khấu và loa đài ngoài trời có nhiều tài liệu chuyên riêng; ở đây chỉ bàn những gì người cầm micro tự làm được.
Ngoài trời khác trong nhà ở đâu
Trong hội trường, tường và trần giữ tiếng lại, khách ngồi yên trên ghế quay về một hướng, ánh sáng ổn định. Ngoài trời, tiếng đi ra mọi hướng và tan vào không gian, xen lẫn tiếng xe, tiếng gió, tiếng trẻ con. Khách có khi đứng, có khi ngồi ghế nhựa, có khi đi lại giữa các gian hàng. Người dẫn không còn một căn phòng giúp mình giữ sự chú ý.
Hệ quả đầu tiên là lời dẫn phải ngắn hơn. Một đoạn giới thiệu dài một phút trong hội trường có thể vẫn được nghe trọn; ngoài sân, sau ba mươi giây đã có người quay đi. Hệ quả thứ hai là tốc độ nói phải chậm hơn, vì tiếng qua loa ngoài trời dễ bị vọng lại từ tường nhà xung quanh, nghe dính chữ. Hệ quả thứ ba là người dẫn phải chủ động gọi khách tập trung nhiều lần hơn, nhất là trước các phần quan trọng.
Ngoài ra còn có yếu tố thời tiết. Nắng gắt làm người dẫn và khách mệt nhanh, gió làm bay giấy và gây tiếng ù vào micro, mưa có thể làm gián đoạn cả chương trình. Những điều này không thể ngăn, chỉ có thể chuẩn bị trước. Người dẫn ngoài trời giỏi là người đã nghĩ trước tình huống xấu nhất và biết mình sẽ nói câu gì khi nó xảy ra.
Giọng và lời dẫn cho không gian mở
Nói chậm hơn trong nhà. Thêm khoảng ngừng giữa các cụm ý, nhất là khi sân có tường bao quanh, tiếng vọng lại. Nếu thấy tiếng mình dội lại rõ, chậm thêm nữa để tiếng vọng kịp tắt trước khi bạn nói cụm tiếp theo.
Câu ngắn, ý rõ. Viết lại kịch bản theo kiểu mỗi câu một ý, ít mệnh đề phụ. Khách đứng xa, có tiếng ồn xen ngang, chỉ cần lỡ một chữ là mất cả câu dài; câu ngắn thì lỡ một câu vẫn theo được câu sau.
Nhắc lại thông tin quan trọng. Tên tiết mục, tên người được trao giải, giờ phát quà cho trẻ em nên nhắc hai lần. Ngoài trời, luôn có người vừa đến hoặc vừa quay lại.
Đừng gào. Micro và loa làm việc khuếch đại. Nói to quá mức làm tiếng vỡ, rè, và bạn mất giọng sau nửa giờ. Nếu khách phía sau không nghe rõ, nhờ người lo âm thanh tăng tiếng hoặc chỉnh loa, không phải bạn tăng sức.
Giữ năng lượng. Không gian mở dễ làm không khí loãng. Giọng tươi, có nụ cười, nhịp hơi nhanh hơn ở các đoạn giới thiệu vui giúp kéo khách lại gần sân khấu. Nhưng ở phần trang trọng như chào cờ, vẫn chậm và nghiêm như trong nhà.
Kịch bản, micro và vị trí đứng khi có gió, nắng
Những chi tiết nhỏ này thường bị quên đến lúc đứng trên sân mới nhớ. Kiểm trước một lượt.
- Kịch bản cầm tay dùng thẻ giấy cứng, đục lỗ góc và buộc khoen. Giấy mỏng sẽ bay hoặc lật phật trong gió.
- Không đặt kịch bản rời trên bục ngoài trời. Nếu buộc phải đặt, dùng kẹp giấy giữ chặt vào mép bục.
- Xin micro có màng chắn gió, thường là lớp xốp bọc đầu micro. Khi gió mạnh, quay nhẹ người để gió thổi từ phía sau hoặc bên cạnh, không thổi thẳng vào đầu micro.
- Đứng ở chỗ khách nhìn thấy, không bị cột, cây hay rạp che. Nếu không có sân khấu cao, đứng trên bậc thềm hoặc bục để người phía sau thấy được.
- Không đứng trước loa. Đứng trước hoặc gần loa dễ bị hú micro; nên đứng phía sau đường thẳng của loa.
- Nắng gắt thì đội mũ hoặc đứng ở chỗ có bóng râm nếu ban tổ chức sắp xếp được, mang nước theo và uống trong các khoảng nghỉ.
- Kiểm tra pin micro không dây kỹ hơn trong nhà vì chương trình ngoài trời thường kéo dài và nhiệt độ cao làm pin tụt nhanh. Có một micro dự phòng để sẵn.
Đi một vòng quanh khu vực tổ chức trước giờ khai mạc, đứng ở cuối khu khách và nghe thử người lo âm thanh nói qua loa. Nếu chỗ đó không nghe rõ, đó là lúc báo để điều chỉnh, không phải lúc chương trình đã bắt đầu.
Giữ khách khi họ đứng tản mát
Ở ngày hội khu phố hay khai trương cửa hàng, khách không ngồi yên một chỗ. Có người đứng xem các gian hàng, có người ngồi uống nước ở góc, có người đến muộn đứng ngoài rìa. Người dẫn không thể buộc mọi người tập trung suốt buổi, nhưng có thể gọi họ lại đúng lúc cần, trước các phần chính.
Cách hiệu quả là báo trước: "Chỉ khoảng năm phút nữa, chương trình xin được mời các cháu thiếu nhi lên nhận quà Trung thu. Kính mời các bác, các cô chú đưa các cháu về phía sân khấu." Câu báo trước cho khách thời gian kết thúc việc đang làm và di chuyển. Khi đến giờ, nhắc lại một lần nữa rồi mới bắt đầu.
Với trẻ em ở các buổi khu phố, mời các cháu ngồi trên chiếu hoặc thảm gần sân khấu, cha mẹ đứng phía sau. Trẻ ngồi gần thì nghe rõ, ít chạy nhảy, và cha mẹ cũng tự đứng lại theo. Các hoạt động cho trẻ ở đây chỉ nên mang tính vui chơi, tặng quà cho tất cả các cháu, không chấm điểm hay xếp hạng.
Đừng tốn sức gọi những người ở xa đang bận việc riêng. Hãy nói với những người đang đứng gần và quan tâm, giữ họ vui; những người khác sẽ tự bị kéo lại khi thấy phía sân khấu có không khí.
Điểm riêng của từng dịp ngoài trời quen thuộc
Lễ ở sân trường. Học sinh đứng hoặc ngồi theo hàng dưới nắng, sức chú ý của các em ngắn. Lời dẫn càng gọn càng tốt, những phần phát biểu dài nên được ban tổ chức sắp xếp vào lúc sân còn mát. Nhắc các em ngồi xuống hoặc đứng lên bằng câu rõ ràng, nói chậm, có khoảng chờ cho cả sân kịp làm theo.
Khai trương trước cửa hàng. Sân khấu thường sát mặt đường, tiếng xe cộ lớn và khách đứng thành vòng cung trên vỉa hè. Đứng quay lưng về phía cửa hàng, mặt hướng ra khách, nói ngắn, và chọn thời điểm cắt băng khi đông khách nhất thay vì đúng phút ghi trong kịch bản nếu ban tổ chức đồng ý.
Tiệc cưới dựng rạp ở quê. Khách vừa ăn vừa trò chuyện, loa đặt gần mâm cỗ dễ làm người ngồi gần thấy ồn. Dẫn ít lời, chỉ nói vào những lúc cần như đón dâu, mời cô dâu chú rể, cảm ơn khách; phần còn lại để nhạc nhẹ.
Trung thu, ngày hội ở khu phố. Nhiều trẻ em, cha mẹ đứng xung quanh, có cả người qua đường dừng xem. Giọng vui, câu ngắn, mời các cháu tham gia theo nhóm, ai cũng có quà, không có phần thi lấy giải hay xếp hạng các cháu.
Phương án mưa: thống nhất trước, nói gọn khi xảy ra
Mọi chương trình ngoài trời nên có phương án mưa, dù dự báo là nắng. Người dẫn không quyết định phương án, nhưng cần biết rõ để nói đúng và nhanh.
| Tình huống | Ban tổ chức cần quyết trước | Người dẫn nói gì |
|---|---|---|
| Mưa nhỏ, lất phất | Có tiếp tục không, có phát áo mưa hay ô không | "Trời có mưa nhỏ, chương trình vẫn tiếp tục, Ban tổ chức có ô ở khu vực lối vào, kính mời quý vị sử dụng." |
| Mưa vừa, khách bắt đầu tìm chỗ trú | Chỗ trú gần nhất, có dời vào trong không, rút gọn phần nào | "Kính mời quý vị di chuyển vào khu vực mái che. Chương trình xin tạm dừng ít phút và sẽ tiếp tục ngay." |
| Mưa to, có sấm sét | Dừng hẳn, ai thông báo, khi nào hoãn | Tắt thiết bị điện theo hướng dẫn của người lo kỹ thuật, nói ngắn gọn mời mọi người vào nơi an toàn, không cố giữ chương trình |
| Tạnh mưa, quay lại | Tiếp tục từ phần nào, bỏ phần nào | "Cảm ơn quý vị đã kiên nhẫn. Chương trình xin được tiếp tục với phần…" |
An toàn đặt trên hết. Khi trời mưa to, có sấm sét, hoặc sân trơn, việc của người dẫn là nói ngắn, rõ, bình tĩnh để mọi người di chuyển an toàn, nhường quyết định kỹ thuật như ngắt điện cho người phụ trách. Đừng vì tiếc chương trình mà giữ khách đứng dưới trời mưa giông.
Chuẩn bị cho bản thân người dẫn
Trang phục ngoài trời cần thoáng, không quá dày, có thể thêm lớp áo khoác mỏng nếu là buổi chiều tối. Giày đế bám, đi vững trên sân gạch, sân cỏ hay bậc thềm có thể trơn. Với tà áo dài hay váy dài, kiểm tra xem gió có làm vướng víu khi đi lên xuống sân khấu không.
Mang theo một túi nhỏ gồm nước uống, khăn giấy, kẹo ngậm cho giọng, một bản kịch bản dự phòng bọc trong túi ni lông, và nếu buổi kéo dài, một chiếc quạt nhỏ hay mũ. Để túi ở chỗ gần sân khấu, có người trông.
Cuối cùng, ra sân trước giờ khoảng một tiếng để quen chỗ: hướng nắng vào giờ diễn, hướng gió, chỗ loa đặt, lối đi lên sân khấu. Ngoài trời mỗi chỗ một khác, và chỉ có cách đứng ở đó mới biết. Mười lăm phút đi quanh sân giúp bạn tránh được những bất ngờ như nắng chiếu thẳng vào mắt đúng lúc đọc danh sách đại biểu, hay loa đặt sai hướng khiến tiếng mình vọng lại dội ngược vào micro.
Câu hỏi thường gặp
Dẫn chương trình ngoài trời có cần nói to hơn trong nhà không?
Không cần gào, vì micro và loa làm việc khuếch đại. Nên nói chậm hơn, câu ngắn hơn, nhắc lại thông tin quan trọng. Nếu khách phía sau nghe không rõ, nhờ người lo âm thanh tăng tiếng hoặc chỉnh lại hướng loa.
Gió mạnh làm micro bị ù thì làm sao?
Xin micro có màng chắn gió bọc đầu, và đứng quay sao cho gió thổi từ phía sau hoặc bên cạnh, không thổi thẳng vào đầu micro. Đồng thời không đứng trước loa để tránh tiếng hú.
Làm sao giữ kịch bản không bị gió thổi bay?
Dùng thẻ giấy cứng đục lỗ góc và buộc khoen, cầm trên tay chứ không đặt rời trên bục. Nếu bắt buộc phải đặt xuống, dùng kẹp giấy giữ chặt vào mép bục và mang thêm một bản dự phòng.
Khách đứng tản mát không chịu tập trung thì người dẫn nên làm gì?
Báo trước vài phút trước mỗi phần chính để khách kịp di chuyển, nhắc lại khi đến giờ, mời trẻ em ngồi gần sân khấu. Tập trung giữ không khí với những người đang ở gần thay vì cố gọi những người ở xa.
Trời đổ mưa giữa chương trình, người dẫn có quyền dừng không?
Quyết định dừng hay dời thuộc về ban tổ chức, nên cần thống nhất phương án mưa từ trước. Khi có mưa to, sấm sét, người dẫn nói ngắn gọn, bình tĩnh mời mọi người vào nơi an toàn và nhường việc kỹ thuật cho người phụ trách.
Người dẫn chương trình ngoài trời nên mang theo những gì?
Nước uống, khăn giấy, kẹo ngậm cho giọng, kịch bản dự phòng bọc túi ni lông, mũ hoặc quạt nhỏ nếu nắng. Trang phục thoáng, giày đế bám, và đến sớm để quen hướng nắng, hướng gió, vị trí loa.