Một bài phát biểu ba đến năm phút cần khoảng sáu đến tám lượt tập to tiếng, chia trong hai ba ngày, gồm ít nhất một lần quay video xem lại và một lần nói trước người nghe thử. Đọc thầm trong đầu không tính là tập: phần lớn chỗ vấp chỉ lộ ra khi bạn phát thành tiếng, đứng như lúc nói thật.
Bài này đưa ra một lịch tập cụ thể cho người được mời nói một lần, không có thời gian đi học lớp kỹ năng: tập gì ở mỗi lượt, tập trước gương có ích đến đâu, xem video của chính mình thì chú ý chỗ nào, nhờ người nghe thử hỏi họ câu gì, và làm gì trong buổi sáng hôm nói. Phần run sân khấu và giọng của người dẫn chương trình có bài riêng ở danh mục kỹ năng của trang.
Vì sao đọc thầm không phải là tập
Khi đọc thầm, mắt bạn lướt nhanh hơn miệng nói gấp mấy lần, và não tự lấp chỗ trống. Câu dài ba dòng đọc thầm thấy trôi, nhưng nói ra thì hết hơi ở giữa. Chữ khó đọc như tên người lạ, chức danh dài, cụm từ nhiều phụ âm liền nhau chỉ lộ ra khi phát âm. Thời lượng đọc thầm cũng ngắn hơn thời lượng nói thật, nên bạn tưởng bài vừa ba phút trong khi thật ra là bốn.
Tập to tiếng còn giúp trí nhớ theo một cách khác. Khi vừa nói vừa nghe chính mình, bạn ghi nhớ bằng cả miệng, tai và cử động. Nhiều người thấy hôm sau họ nhớ mạch bài rõ hơn hẳn sau hai lượt nói to, so với đọc thầm mười lần.
Và đứng tập khác ngồi tập. Đứng, bạn thở khác, giọng vang hơn, tay chân phải có chỗ để. Lần đầu đứng mà lại là lần nói thật trước đông người thì mọi thứ đều mới cùng lúc. Vì thế lịch dưới đây yêu cầu bạn đứng ngay từ lượt thứ hai.
Lịch tập ba ngày cho bài ba đến năm phút
Lịch dưới giả định bạn đã có bài viết xong và chuyển sang thẻ gợi ý. Mỗi buổi chỉ mất mười lăm đến hai mươi phút. Nếu có ít thời gian hơn, nén lại thành hai ngày nhưng giữ đủ các loại lượt tập.
| Ngày | Lượt tập | Mục đích | Việc sau lượt tập |
|---|---|---|---|
| Ngày 1, buổi tối | Lượt 1: đọc to bản đủ chữ, ngồi | Bắt chỗ vấp, câu khó nói | Sửa câu dài, đổi chữ khó |
| Ngày 1, buổi tối | Lượt 2: đọc to bản đã sửa, đứng, bấm giờ | Kiểm thời lượng | Cắt nếu dư hơn mười phần trăm |
| Ngày 2, buổi sáng | Lượt 3: nói theo thẻ, đứng | Chuyển từ đọc sang nói | Thêm từ khoá vào thẻ ở chỗ bí |
| Ngày 2, buổi tối | Lượt 4: nói theo thẻ, quay video | Thấy mình như người nghe thấy | Ghi ba điều cần sửa |
| Ngày 2, buổi tối | Lượt 5: nói lại, chỉ sửa ba điều đó | Sửa có trọng tâm | Không xem lại video lần nữa |
| Ngày 3 | Lượt 6: nói trước một người nghe thử | Nhận phản hồi thật | Sửa một hai điểm, không viết lại |
| Sáng hôm nói | Lượt 7: nói câu mở và câu kết, lướt thẻ | Khởi động, không học thêm | Cất thẻ vào túi áo |
Khoảng cách giữa các lượt là có chủ ý. Ngủ một đêm giữa lượt hai và lượt ba giúp mạch bài lắng xuống; hôm sau nói theo thẻ dễ hơn hẳn so với tập liền một mạch bảy lượt trong một tối.
Tập trước gương: có ích ở đâu, không có ích ở đâu
Có ích để kiểm tư thế. Nhìn gương một hai lượt giúp bạn thấy mình có đứng lệch, khoanh tay, cầm thẻ che mặt hay nhún vai liên tục không. Những thói quen này người khác thấy rõ mà bản thân không biết.
Không có ích để tập nhìn người nghe. Nhìn gương là nhìn chính mình, trong khi trên sân khấu bạn cần nhìn ra nhiều điểm trong phòng. Tập trước gương quá nhiều có thể khiến bạn quen đứng nhìn một chỗ.
Dễ làm bạn tự soi. Nhiều người đứng trước gương bắt đầu để ý tóc, áo, nét mặt và mất tập trung vào lời nói. Nếu thấy vậy, quay lưng lại gương, dán ba tờ giấy lên tường ở ba hướng và tập nhìn lần lượt vào đó.
Thay bằng video thì tốt hơn. Video ghi được cả giọng, nhịp, tư thế, và bạn xem lại được sau khi đã nói xong, lúc không còn phải nghĩ lời tiếp theo. Gương chỉ cho thấy trong lúc bạn đang bận nói.
Dùng gương cho đúng hai đoạn. Nếu vẫn muốn tập với gương, chỉ dùng cho câu mở và câu kết: hai lúc bạn cần ngẩng lên, nhìn thẳng và nói chậm. Kiểm xem lúc nói hai câu ấy mặt có căng, vai có nhô lên không, rồi quay sang tập phần còn lại mà không có gương.
Quay video và xem lại: chỉ tìm ba điều
Phần lớn người lần đầu xem video của chính mình đều khó chịu với giọng và dáng. Đó là phản ứng bình thường, không phải dấu hiệu bạn nói kém. Để buổi xem lại có ích, đặt điện thoại ngang tầm mắt cách bạn hai ba mét, quay cả người, rồi xem với danh sách sau, mỗi lần chỉ chọn ba điều để sửa.
- Chữ đệm lặp lại: "à", "ờ", "thì là", "nói chung là", "đúng không ạ". Đếm số lần trong một phút. Không cần bỏ hết, chỉ cần giảm khi chúng dồn dập.
- Tốc độ: đoạn nào bạn nói nhanh hẳn lên? Thường là đoạn mình ít tự tin nhất hoặc đoạn gần cuối.
- Mắt: bạn ngẩng lên khỏi thẻ ở những câu nào? Câu mở và câu kết có nhìn ra phía người nghe không?
- Tay: tay có làm gì lặp đi lặp lại như vân vê thẻ, gãi đầu, chỉnh kính không?
- Chân: có đung đưa, dồn trọng lượng qua lại, bước tới bước lui không mục đích không?
- Cuối câu: giọng có tắt dần ở chữ cuối không? Đây là lỗi rất hay gặp ở người nói tiếng Việt khi hồi hộp.
- Khoảng dừng: có dừng ở chỗ đánh dấu trên thẻ không, hay nói liền một hơi?
Chọn ba điều nổi rõ nhất, ghi ra, tập lại một lượt chỉ tập trung vào ba điều ấy. Sửa mười điều một lúc thì không sửa được điều nào.
Nhờ người nghe thử: hỏi đúng câu để nhận phản hồi có ích
Người nghe thử tốt nhất không phải người giỏi nói nhất, mà là người có thể ngồi nghe trọn ba phút và trả lời thật. Đó có thể là vợ, chồng, con đã lớn, bạn cùng phòng, đồng nghiệp không liên quan đến buổi lễ. Nếu được, chọn người gần giống người nghe thật: bài cho tiệc gia đình thì nhờ một người lớn tuổi trong nhà, bài cho hội thảo thì nhờ một đồng nghiệp cùng nghề.
Đừng hỏi "nghe được không?" vì gần như ai cũng sẽ đáp "được". Hãy hỏi những câu cụ thể. Câu thứ nhất: "Sau khi nghe xong, ý chính của bài là gì?" Nếu họ không nói lại được ý chính bằng một câu, bài chưa đủ rõ. Câu thứ hai: "Đoạn nào làm bạn mất tập trung?" Đó thường là đoạn dài, có số liệu hoặc giải thích dư. Câu thứ ba: "Có chỗ nào nghe ngượng hay không đúng với mình không?" Người thân biết bạn thường bắt được những câu bạn viết theo kiểu sáo mà bình thường không bao giờ nói.
Nhận phản hồi rồi chỉ sửa một hai điểm. Đến ngày thứ ba mà viết lại cả bài thì bạn mất hết những lượt tập trước. Nếu người nghe thử góp ý trái với điều bạn tin chắc, chẳng hạn bảo bỏ câu chuyện mà bạn thấy là cốt lõi, hãy hỏi lý do cụ thể rồi tự quyết. Phản hồi là thông tin, không phải lệnh.
Tập ở chỗ gần giống chỗ nói thật
Nếu có thể, ít nhất một lượt nên diễn ra ở nơi giống chỗ nói thật. Không cần hoàn hảo, chỉ cần gần hơn phòng khách nhà mình.
- Hỏi ban tổ chức có buổi tổng duyệt hay không. Nếu có, đến và nói thử ít nhất câu mở với micro thật. Nghe giọng mình qua loa lần đầu luôn lạ; nghe trước một lần, hôm chính thức sẽ đỡ giật mình.
- Nếu không có tổng duyệt, đến sớm hôm đó mười lăm phút, đứng ở chỗ sẽ phát biểu, nhìn quanh phòng, tìm ba điểm để nhìn: một bên trái, một ở giữa, một bên phải.
- Ở nhà, tập một lượt với vật thay micro như cây bút, cái điều khiển, cầm đúng tay sẽ cầm micro. Bạn sẽ biết tay còn lại cầm thẻ ra sao.
- Nếu nói ngoài trời, tập một lượt ngoài ban công hay sân, nói to hơn bình thường, để quen với việc giọng không vang lại.
- Nếu mặc áo dài, vest hay giày cao gót hôm đó, mặc thử khi tập lượt cuối. Quần áo lạ làm thay đổi cách đứng và thở nhiều hơn bạn nghĩ.
Buổi sáng hôm nói, chỉ khởi động nhẹ: nói câu mở và câu kết hai lần, lướt qua thẻ. Không tập thêm cả bài, không sửa nội dung. Bài đã sẵn sàng từ hôm qua; việc của hôm nay là giữ sức và giữ giọng.
Những lỗi khi tập khiến hôm nói tệ hơn
Tập quá nhiều trong đêm cuối. Mười lượt liền nhau trong tối trước ngày nói làm giọng mệt và đầu rối. Hai lượt là đủ, rồi đi ngủ sớm.
Thuộc lòng từng chữ. Tập tới mức đọc thuộc khiến giọng đều như đọc bài, và khi quên một chữ thì cả đoạn đứt. Tập để nhớ mạch, không để nhớ chữ.
Sửa nội dung vào phút chót. Thêm một ý mới sáng hôm nói là thêm một đoạn chưa tập lần nào, đúng chỗ dễ vấp nhất.
Chỉ tập phần giữa. Người ta hay tập đoạn khó ở giữa và bỏ qua câu mở, câu kết vì nghĩ chúng đơn giản. Thực tế, câu mở là lúc run nhất và câu kết là lúc dễ nói vội nhất. Tập riêng hai câu này nhiều hơn.
Không tập với thời gian thật. Tập mà không bấm giờ thì đến hôm nói mới biết bài dài hơn dự kiến. Ít nhất hai lượt phải có đồng hồ.
Câu hỏi thường gặp
Tập bài phát biểu bao nhiêu lần là đủ?
Với bài ba đến năm phút, sáu đến tám lượt nói to, chia trong hai ba ngày, là mức hợp lý cho người không thường xuyên nói trước đông người. Quan trọng hơn số lượt là có đủ các loại: đọc to, nói theo thẻ, quay video, và nói trước một người nghe thử.
Chỉ còn một buổi tối để chuẩn bị thì tập thế nào?
Đọc to một lượt để sửa câu khó, một lượt đứng có bấm giờ, chuyển sang thẻ rồi nói theo thẻ hai lượt, trong đó một lượt quay video và xem nhanh. Học thật kỹ câu mở và câu kết. Đi ngủ đúng giờ; buổi sáng nói lại hai câu ấy một lần.
Xem video của mình thấy khó chịu thì làm sao?
Gần như ai cũng thấy giọng mình qua máy ghi âm lạ và kém hay hơn so với lúc nghe trong đầu. Đó là vì bình thường bạn nghe giọng mình qua cả xương sọ. Người khác vẫn nghe giọng bạn như trong video, và họ không thấy nó khó chịu như bạn nghĩ. Xem để tìm ba điều cần sửa, không xem để chấm điểm bản thân.
Có nên nhờ nhiều người nghe thử không?
Một hai người là đủ. Nhiều người góp ý cùng lúc thường cho lời khuyên trái ngược nhau, và bạn dễ sửa bài theo ý của người nói to nhất. Chọn một hai người gần giống người nghe thật, hỏi họ câu cụ thể, rồi tự quyết định sửa gì.
Tập nói bằng giọng to hay nhỏ?
Tập ít nhất hai lượt bằng giọng to như khi nói trong phòng có năm mươi người, ngay cả khi ở nhà phải ngượng với hàng xóm. Giọng nhỏ khi tập sẽ khiến bạn không biết hơi của mình có đủ cho cả câu dài không. Nếu dùng micro hôm đó, vẫn nói rõ và đủ hơi; micro chỉ khuếch đại, không làm giọng rõ hơn.
Có nên tập cả cử chỉ tay không?
Không nên soạn trước từng cử chỉ vì sẽ trông như diễn. Chỉ cần tập tư thế tay nghỉ tự nhiên, như một tay cầm thẻ, tay kia buông nhẹ hoặc đặt lên mép bục, và để cử chỉ tự đến khi bạn kể chuyện. Xem video để bỏ những động tác lặp đi lặp lại vô thức.