Phần hỏi đáp ở hội thảo chạy tốt khi người dẫn làm rõ bốn điều ngay từ lời mời: có bao nhiêu phút, hỏi bằng cách nào, mỗi người hỏi mấy câu, và hỏi ai. Sau đó việc của người dẫn là chọn và chia câu hỏi, giữ mỗi lượt gọn, đỡ những câu khó hoặc lạc đề, và khép phiên đúng giờ mà không ai thấy bị bỏ rơi.
Bài viết cho người dẫn hoặc người chủ trì phiên ở hội thảo, buổi nói chuyện chuyên đề, buổi ra mắt sản phẩm của doanh nghiệp hay trường học. Các câu mẫu dùng giọng của ban tổ chức, điền tên diễn giả là dùng được; mọi tình huống và tên người trong bài là giả định.
Chuẩn bị trước: phiếu câu hỏi, micro chuyền tay và câu hỏi mồi
Phần hỏi đáp hỏng nhiều nhất không phải vì câu hỏi khó mà vì hậu cần. Hội trường trăm người chỉ có một micro không dây, tình nguyện viên không biết chuyền cho ai, khách đứng lên nói mà không ai nghe rõ. Trước ngày tổ chức, thống nhất với người lo âm thanh ít nhất hai micro cầm tay dành riêng cho khán giả và hai người chuyền micro, mỗi người phụ trách một nửa hội trường.
Phiếu câu hỏi giấy vẫn hữu ích ở hội thảo đông người hay có nhiều khách ngại nói. Đặt phiếu và bút trên ghế, mời khán giả viết trong lúc nghe tham luận, tình nguyện viên thu trước phần hỏi đáp mười phút. Nhờ vậy người dẫn có thời gian đọc, gom các câu giống nhau và chuyển cho diễn giả xem trước. Ở sự kiện có nhóm trò chuyện trực tuyến, có thể dùng mã quét để khán giả gửi câu hỏi từ điện thoại.
Luôn chuẩn bị sẵn hai câu hỏi mồi, do ban tổ chức thu từ phiếu đăng ký hoặc từ chính những thắc mắc thường gặp của đối tượng tham dự. Câu hỏi mồi không phải câu hỏi giả; đó là câu hỏi thật được hỏi trước, dùng khi hội trường im lặng ở phút đầu tiên.
Lời mời mở phần hỏi đáp: nói rõ luật chơi trong ba mươi giây
Lời mời tốt nói đủ thông tin để khán giả không phải đoán. Mẫu: "Thưa quý vị, chương trình xin chuyển sang phần hỏi đáp trong 25 phút. Quý vị có câu hỏi xin giơ tay, các bạn tình nguyện sẽ mang micro tới. Để nhiều người cùng được hỏi, mỗi vị xin đặt một câu, nói ngắn tên và đơn vị trước khi hỏi, và cho biết câu hỏi dành cho diễn giả nào."
Nếu có phiếu câu hỏi, thêm một câu: "Ban tổ chức đã nhận được 18 phiếu câu hỏi. Em sẽ đọc xen kẽ một câu trên phiếu với một câu từ hội trường, để cả hai cách đều được trả lời." Câu này cho người đã viết phiếu biết câu hỏi của họ không bị quên.
Ở sự kiện có khách nước ngoài hoặc diễn giả nói tiếng Anh, nói thêm cách đặt câu hỏi: hỏi bằng tiếng Việt, phiên dịch sẽ chuyển. Ở buổi nói chuyện với sinh viên, có thể nhẹ nhàng hơn: "Không có câu hỏi nào là ngớ ngẩn, các bạn cứ hỏi điều mình thật sự băn khoăn." Câu này hiệu quả hơn nhiều so với "các bạn mạnh dạn lên".
Chọn và chia câu hỏi: ai hỏi trước, ai trả lời
Người dẫn không phải trả lời câu hỏi, nhưng có quyền và trách nhiệm chọn thứ tự. Bảng dưới gợi ý cách ưu tiên khi có nhiều cánh tay giơ lên cùng lúc.
| Tình huống | Cách chọn | Câu nói mẫu |
|---|---|---|
| Nhiều người giơ tay cùng lúc | Chọn trải đều các khu vực của hội trường | "Mời chị áo xanh hàng thứ ba, sau đó là anh ở cuối hội trường bên trái." |
| Có người đã hỏi một lần | Ưu tiên người chưa hỏi | "Xin phép anh cho các vị chưa hỏi được trước, nếu còn thời gian em sẽ mời lại anh." |
| Câu hỏi không nói hỏi ai | Chuyển cho diễn giả phù hợp nhất, hỏi lại nếu không chắc | "Câu này có lẽ hợp nhất với bà C, nếu ông B muốn bổ sung xin mời sau." |
| Nhiều phiếu cùng một ý | Gom thành một câu, nói rõ đã gom | "Có năm phiếu cùng hỏi về chi phí ban đầu, em xin gộp lại thành một câu." |
| Câu hỏi dành cho ban tổ chức | Mời đại diện ban tổ chức hoặc hứa trả lời sau | "Câu này Ban tổ chức xin ghi lại và phản hồi qua thư điện tử trong tuần." |
Nhớ ghi lại tên người đã hỏi trong một tờ giấy nhỏ. Đến cuối phiên, bạn biết ai đã có lượt, và khi cảm ơn có thể nhắc đúng một hai câu hỏi đã làm cuộc thảo luận sâu hơn.
Năm loại câu hỏi khó và cách đỡ
Câu hỏi thành bài phát biểu. Khách nói ba phút mà chưa thấy dấu hỏi. Chờ một chỗ ngắt, nói nhẹ: "Xin cảm ơn anh, để diễn giả có thời gian trả lời, anh cho em xin câu hỏi chính trong một câu ạ." Giọng nhẹ nhàng, ánh mắt thân thiện, không cười cợt.
Câu hỏi nằm ngoài chủ đề. Ghi nhận rồi dời: "Câu hỏi của chị rất thực tế nhưng nằm ngoài khuôn khổ hôm nay. Ban tổ chức xin ghi lại, và nếu chị đồng ý, sau buổi chị có thể trao đổi trực tiếp với diễn giả ở sảnh."
Câu hỏi mang tính chỉ trích đơn vị tổ chức. Không tranh luận trên sân khấu. Cảm ơn góp ý, mời đại diện có thẩm quyền trả lời ngắn nếu có mặt, hoặc hứa phản hồi bằng văn bản. Giữ thái độ cầu thị, vì cả hội trường đang quan sát cách ban tổ chức tiếp nhận ý kiến trái chiều.
Câu hỏi về chuyện cá nhân của diễn giả. Nếu câu hỏi vượt ranh giới, người dẫn đỡ trước khi diễn giả phải từ chối: "Có lẽ chúng ta xin dành thời gian cho các câu hỏi về chủ đề, em xin mời câu tiếp theo."
Câu hỏi diễn giả không có câu trả lời. Nếu diễn giả nói chưa có thông tin, người dẫn đỡ bằng một hướng xử lý cụ thể: "Ban tổ chức sẽ chuyển câu hỏi này tới diễn giả để trả lời qua thư sau hội thảo." Cách nói này giữ thể diện cho diễn giả và cho người hỏi một lời hứa rõ ràng.
Khi không ai hỏi và khi còn quá nhiều câu hỏi
Im lặng mười giây sau lời mời là chuyện bình thường; người dẫn đừng vội lấp đầy. Đếm thầm đến năm, nhìn khắp hội trường với vẻ chờ đợi. Nếu vẫn không ai giơ tay, dùng câu hỏi mồi: "Trong lúc quý vị suy nghĩ, Ban tổ chức xin đọc một câu hỏi nhận được từ phiếu đăng ký: làm sao để thuyết phục nhân viên lớn tuổi dùng phần mềm mới?" Thường sau câu đầu, các cánh tay sẽ bắt đầu giơ lên.
Trường hợp ngược lại, còn mười phút mà hàng chục người muốn hỏi, đổi sang cách gom: mời ba người hỏi liền, diễn giả ghi lại và trả lời một lượt. Báo trước cho hội trường: "Vì thời gian còn ít, em xin mời ba câu hỏi liên tiếp, rồi diễn giả trả lời chung." Cách này giúp thêm người được hỏi, dù câu trả lời ngắn hơn.
Những câu hỏi chưa được trả lời không nên bị bỏ lơ. Hứa một kênh cụ thể: phiếu sẽ được chuyển cho diễn giả, câu trả lời gửi qua thư điện tử đăng ký, hoặc diễn giả ở lại sảnh thêm mười lăm phút. Lời hứa cụ thể cho khán giả cảm giác câu hỏi của họ có giá trị.
Hỏi đáp trong buổi trực tuyến và buổi kết hợp
Khi một phần khán giả theo dõi qua mạng, phần hỏi đáp dễ nghiêng hẳn về phía hội trường vì người ngồi tại chỗ giơ tay nhanh hơn. Ban tổ chức nên phân một người chỉ làm việc theo dõi khung trò chuyện, lọc câu hỏi và gửi riêng cho người dẫn qua điện thoại hoặc một màn hình nhỏ đặt ở bục. Người dẫn chủ động xen kẽ: một câu tại chỗ, một câu trực tuyến.
Lời mời cần nói rõ cho cả hai nhóm: "Quý vị đang theo dõi trực tuyến có thể gửi câu hỏi vào khung trò chuyện, bạn Trương Thị W của Ban tổ chức sẽ chuyển tới diễn giả. Ban tổ chức sẽ đọc câu hỏi trực tuyến xen kẽ với câu hỏi trong hội trường." Khi đọc câu hỏi trực tuyến, nêu tên người hỏi nếu họ ghi tên, kèm nơi họ đang theo dõi; chi tiết đó giúp người xem từ xa thấy mình được tính đến.
Với buổi hoàn toàn trực tuyến, khoảng im lặng sau lời mời dài hơn vì người xem cần thời gian gõ. Người dẫn nên đọc câu hỏi mồi ngay, trong lúc chờ các câu hỏi khác về. Đừng mời người xem bật micro để hỏi trực tiếp nếu chưa thử kỹ thuật trước, vì tiếng vọng và tiếng ồn nền dễ làm gián đoạn cả buổi.
Lời khép phần hỏi đáp và chuyển sang bế mạc
Báo trước khi khép là phép lịch sự cần thiết: "Thưa quý vị, chúng ta còn thời gian cho hai câu hỏi cuối." Khi câu cuối được trả lời, người dẫn cảm ơn diễn giả và người hỏi, nhắc lại kênh nhận câu hỏi còn lại, rồi chuyển phần.
Mẫu lời khép: "Xin cảm ơn quý vị đã đặt những câu hỏi rất cụ thể, đặc biệt câu hỏi của chị Hồ Thị P về chuyện đào tạo nhân viên ca đêm đã mở ra một hướng mà chương trình chưa kịp bàn. Những phiếu câu hỏi chưa kịp đọc, Ban tổ chức sẽ chuyển tới các diễn giả và gửi câu trả lời qua thư điện tử trong tuần tới. Xin một lần nữa cảm ơn bốn diễn giả. Và bây giờ, kính mời ông trưởng ban tổ chức lên phát biểu tổng kết."
Nhắc tên một người hỏi cụ thể trong lời khép là chi tiết nhỏ nhưng có sức nặng: nó cho khán giả thấy người dẫn đã nghe thật, và khuyến khích họ đặt câu hỏi ở sự kiện lần sau. Chỉ nhắc khi người đó đã tự giới thiệu tên trước hội trường.
Câu hỏi thường gặp
Phần hỏi đáp nên dài bao lâu so với cả chương trình?
Với buổi nói chuyện một diễn giả, khoảng một phần ba thời lượng là vừa. Với hội thảo nhiều tham luận, mỗi phiên nên có ít nhất 15 đến 20 phút hỏi đáp. Phần hỏi đáp thường bị cắt khi chương trình trễ, nên đặt thời gian đệm ngay trước nó.
Có nên để khán giả hỏi trực tiếp hay chỉ nhận phiếu?
Kết hợp cả hai là tốt nhất. Hỏi trực tiếp tạo không khí sống động, phiếu giúp người ngại nói và giúp người dẫn gom câu trùng. Ở sự kiện có nội dung nhạy cảm hoặc đông người, nghiêng về phiếu để kiểm soát thời gian tốt hơn.
Người dẫn có nên đọc lại câu hỏi trước khi diễn giả trả lời?
Nên nhắc lại ngắn gọn khi người hỏi nói không rõ, không có micro, hoặc khi buổi có ghi hình. Việc nhắc lại cũng giúp diễn giả có vài giây suy nghĩ. Chỉ nhắc ý chính trong một câu, không diễn giải thêm ý của mình.
Khi diễn giả trả lời quá dài thì người dẫn làm gì?
Thoả thuận trước với diễn giả một tín hiệu nhắc, ví dụ đặt thẻ báo một phút lên bàn. Nếu vẫn quá dài, chờ chỗ ngắt và nói: "Xin cảm ơn ông, để còn thời gian cho các câu hỏi khác, em xin mời câu tiếp theo." Nói với giọng tôn trọng, không vội.
Có nên dùng điện thoại để khán giả gửi câu hỏi không?
Có, nhất là với sự kiện đông người hoặc kết hợp trực tuyến. Cần một người riêng theo dõi câu hỏi gửi về, lọc câu trùng và câu không phù hợp, rồi chuyển cho người dẫn. Thông báo rõ cách gửi ngay từ đầu chương trình, không đợi đến phần hỏi đáp.
Có cần ghi lại các câu hỏi và câu trả lời không?
Nên giao một người ghi tóm tắt. Bản ghi này giúp ban tổ chức gửi câu trả lời còn thiếu, làm tin bài sau sự kiện và hiểu khán giả quan tâm gì để chọn chủ đề lần sau. Không ghi thông tin cá nhân của người hỏi nếu họ không đồng ý.